معرفی کتاب «انقلاب اسلامی و ریشه های آن»

به گزارش دفتر ارتباطات فرهنگی ، کتابِ «انقلاب اسلامی و ریشه های آن»، بخشی از مباحث نظری و عملی مربوط به انقلاب اسلامی استاد فرزانه، حضرت آیت الله محمدتقی مصباح یزدی «دامت برکاته» است که با تلاش پژوهشگر ارجمند جناب حجت الاسلام آقای قاسم شبان نيا در قالب متن درسی تدوین و نگارش یافته است. هدف اصلی کتاب همان طور که اسم آن بر روی کتاب آمده است ارایة مباحث بنيادین انقلاب اسلامی و ریشه‌های آن برای استفاده علاقه مندان می‌باشد.
کتاب در دو بخش کلی تدوین یافته؛ بخش اول مجموعه مباحث نظری با عنوان «تحليل نظری انقلاب اسلامی» است و بخش دوم مجموعه مباحث تاریخی است که با عنوان « نقاط عطف تاریخ ایران از مشروطه تا پيروزی انقلاب اسلامی» که عقبة تاریخی جریان انقلاب اسلامی ایران را شرح مي‌دهد.
کتاب حاضر 14 درس دارد که 10 درس آن متعلق به بخش اول (مباحث نظری) و 4 درس مابقی متعلق به بخش دوم (مباحث تاریخی) است.
صفحات آغازین را که ورق مي‌زنيم، به مفهوم انقلاب مي‌رسيم: «انقلاب» واژه‌ای است که از گذشتة دور، هم در زبان عربی و هم در زبان فارسی، یكی از اصطلاحات نجومی و به معنای «حرکت دورانی منظّم و قانونمند ستارگان»، «دور» و «گردش» بوده است.
در قرآن کریم نيز این کلمه در دو معنای «رجوع و بازگشت» و «تحوّل و دگرگون شدن» استعمال شده است. اروپایيان برای القای معنای نجومی این کلمه از دیرباز، لفظ«Revolution» را به کار می‌بردند. از سال 1660 ميلادی بدین سو، این لفظ در غرب معنای جدید دیگری نيز یافت و برای قيام سریع، پرشور و همگانی مردم بر ضدّ نظام حاکم به کار رفت. مترجمان فارسی زبان نيز به پيروی از غربيان، قيام همگانی مردم را بر ضدّ نظام حاکم، «انقلاب» نام نهادند.
علامه مصباح پس از آن به اقسام حرکت‌های اجتماعی مي‌پردازد و تفاوت مفهوم انقلاب را با مفاهيمی چون کودتا، اعتصاب و شورش تعيين مي‌كنند. پس از آن در درس دوم به انواع و اقسام تئوری‌های انقلاب بين حكما و فلاسفه بزرگ جهان مي‌پردازد و این نكته را بيان مي‌دارد که انقلاب اسلامی ایران، انقلابی بود که تمامی معادله ها را به هم ریخت، هيچ کسی انتظار چنين نوع انقلابی را نداشت.
در بخشی مي‌خوانيم: «تئوری یا نظریه همواره درصدد است تا قوانين تكامل (یا: تحوّلّ) در طبيعت یا جامعه را توجيه نماید و برای آن توضيح علمی بيابد. از این رو، از تئوری‌های مربوط به انقلاب نيز انتظار می‌رود تا این پدیدة مهم اجتماعی را تبيين نموده، درک و فهم چرایی و چگونگی آن را تسهيل نمایند. این تئوری‌ها تلاش می‌کنند تا وقایع مختلف انقلاب را تفسير کنند، برای پيدایش این پدیده، عللی را شناسایی نمایند.
در نهایت حرکت‌های اجتماعی بعدی از جمله انقلاب را پيش بينی کنند.» در درس سوم عوامل دخيل در ایجاد تحولات اجتماعی و چاره اندیشی‌های نظام حاکم برای حفظ وضع موجود و در آخر نظر اسلام را پيرامون صعودی یا نزولی بودن تحولات اجتماعی بررسی مي‌كند. این موضوع را تبيين مي‌كند که احساس فقر، احساس ظلم، احساس از دست دادن حيثيت جهانی و احساس محروميت از استكمالات معنوی و اخلاقی از عوامل مهم ایجاد بحران در جوامع به شمار می‌روند و از نظر اسلام نيز به رهبرداری از نقاط ضعف مادّیّ جامعه برای برپا کردن نهضت اجتماعی که هدف اصليش اصلاحات معنوی است، موجّه و مشروع است.
درس چهارم متكفل ویژگی‌های انقلاب اسلامی است؛ در قسمتی از این درس فصل مميز انقلاب اسلامی ایران از دیگر انقلاب های جهان را «اسلامی» بودنش تلقّیّ مي‌شود: «چون هدف اصلی و نهایی این انقلاب استكمال معنوی انسانها است و این هدف جز بر اثر افعال اختياری آنان حاصل نمی‌شود، رهبران این انقلاب برای اینكه تعداد بيشتری از مردم را به صفوف انقلابيّون ملحق سازند، هرگز به شيوه‌های مجبور کننده، تحميلی و قهری متوسّل نمی‌شوند؛ بلكه می‌کوشند تا خود مردم به مقاصد انقلاب ایمان آورند و آگاهانه و آزادانه به انقلابيون بپيوندند و از جان و دل، سقوط و انهدام نظام فاسد و استقرار نظام انقلابی را بخواهند.
از این رو رهبران این انقلاب، نه به کتمان حقایق و نه به نشر اکاذیب می‌پردازند و اساسا از هرگونه اغفال و فریبکاری و نيرنگ‌بازی روی می‌گردانند. در واقع آنان وظيفة خود می‌دانند که آگاهی‌های مردم، رشد فكری، عقلانی و فرهنگی آنان را افزایش دهند.»
نویسنده در درس پنجم 26 صفت لازم برای رهبر جامعة اسلامی که یكی از رکن‌های اصلی انقلاب اسلامی است را بر مي‌شمارد و اظهار مي‌دارد مواردی چون شناخت کافی هدف، ایمان کامل به هدف، عدالت، تقوا و ورع باید در حاکم اسلامی موجود باشد تا بتواند جامعه را به آن آرمان‌های مخصوص جامعة اسلامی هدایت و رهبری کند.
آیت الله مصباح در درس بعدی جایگاه مردم در تحولات دورة پهلوی و شكل گيری انقلاب را توصيف می‌کند و در مورد ملی گرایی معتقد است: «اسلام در تربيت انسان‌ها می‌کوشد به گونه‌ای آنان را پرورش دهد که با حفظ تمام اختلافات و تفاوت‌های فردی و گروهی، در یك جامعة بزرگ، بر اساس یك ملاک متعالی، به نام دین، وحدت خود را حفظ کنند.
بنابراین، نباید اجازه داد که ملی‌گرایی در جامعه، به حدی رشد کند که وحدت اسلامی را خدشه‌دار کند. هر چند که وحدت ملی و نژادی دارای اهميت است، اما این امر مانع از آن نمی‌شود که تمام نژادها تحت یك حكومت و ملت واحد قرار گيرند. فراتر از این، تمام ملت‌ها، با وجود اختلاف نژاد، زبان و سایر اختلافات طبيعی و غير طبيعی، باید از یك وحدت الهی برخوردار باشند.»
درس هفتم مجموعه دستاوردهای انقلاب اسلامی را در عرصة‌های مختلف نشان مي‌دهد؛ انقلاب اسلامی در عرصه‌های داخلی و بين‌المللی دستاوردهای فراوانی را به همراه داشته است که شناخت آنها می‌تواند حقایق پيش و پس از انقلاب را بهتر نمایان سازد. در عرصة داخلی، انقلاب اسلامی موجب تحقق آرمان‌های اسلامی گردید و اختناق را از سر اکثریت مردم کشور برطرف ساخت. در عرصة بين‌الملل و در ارتباط با مسلمانان، انقلاب اسلامی عزّتّ مسلمانان را به همراه داشت و عمل به واجبات شرعی، به سبب خارج شدن مسلمين از انزوا، تسهيل گردید.
در ادامه و در درس هشتم آسيب شناسی انقلاب اسلامی چه از عوامل داخلی و چه از عوامل خارجی مورد بررسی قرار مي‌گيرد. یكی از آسيب‌هایی که از خارج تحميل مي‌شود آسيب و آفت اخلاقی است، در این باره مي‌خوانيم: «بيگانگان می‌کوشند تا با ترویج و اشاعه انواع و اقسام فسق و فجور، ازجمله فحشا، مشروبات الكلی و موادّ مخدّر، اخلاق و روحيّات مردم را فاسد کنند و به صورتی درآوردند که مردم نه فقط استعداد و نشاط دفاع از کيان و موجودیّت انقلاب و نظام انقلابی خود را از کف دهند.
بلكه اساساً نسبت به انقلاب و نظام انقلابی سردباور شوند و حتّی خواستار سقوط آن و ظهور نظام دیگری شوند که به اعمال و ارضای شهوات ميدان دهد. طریقه مبارزه با آفات اخلاقی، تربيت مردم بر وفق ارزش‌های درست اخلاقی و دینی و جلوگيری جدّیّ و شدید از ورود آلات و وسایل فسق، فجور، فحشا و منكرات به درون جامعه است.»
مهمترین آسيب‌هایی که می‌تواند از درون، نظام اسلامی را با مشكل مواجه سازد، عبارتند از: جهل به حقایق اسلام و ضعف ایمان انقلابيون، تهاجم فرهنگی، غرور و رخوت در ميان انقلابيون، اختلافات درونی، جنون ثروت و مقام مسؤولين و کارگزاران، ترور و خشونت.
حضرت علامه مصباح یزدی درس نهم را به راهكارهای حفظ و تداوم انقلاب اسلامی را اختصاص مي‌دهد؛ مسائلی همچون تحكيم باورها و ارزش‌های اسلامی، اهتمام نسبت به مسائل فرهنگی، تقویت و برتری نظامی، حفظ وحدت کلمه، و حفظ شور و نشاط انقلابی را از جمله راهكارهایی اساسی برای حفظ و استمرار انقلاب اسلامی لازم مي‌دانند.
از درس دهم تا چهاردهم با جریان شناسی و مباحث تاریخی زمان انقلاب آشنا ميشویم و نقاط عطف تاریخ ایران از دوران مشروطه و پس از آن رضا خان و محمد رضا را ميشناسيم و این موضوع که چگونه جرقه های اوليه برای انقلاب زده شد و چطور امام خمينی (ره) جامعه را در آن برهة حساس هدایت نمودند تببين مي‌شود.
در بخشی نگارندة کتاب دربارة برنامه‌های رژیم منحوس پهلوی برای تضعيف باور مردم مي‌نویسد: «دستگاه پهلوی برای تثبيت پایه‌های خود و تضعيف باورها و اعتقادات مردم سعی می‌کرد از یك سو با برگزاری جشنواره‌های عظيم فرهنگی و هنری، ایرانِ پيش از اسلام را دارای تمدنی مترقی و پيشرفته قلمداد کند و خود را نيز خلفِ شایستة آن فرهنگِ پيروز بخواند.
از سوی دیگر ورود فرهنگ اسلام به ایران را مایه تباهی و سقوط این تمدن باستانی معرفی کند و به این ترتيب ضربه‌های دیگر به پيكرة فرهنگ شيعیِ ایران وارد آورَدَ. چنين بود که همه ساله جشنهای عظيم شاهنشاهی 2500 ساله و سرانجام، مراسم تاجگذاری، با هزینه‌های هنگفت بر پا می‌شد.
تقویت مظاهر فساد و فحشا نيز از جمله راهكارهایی بود که حكومت پهلوی برای بقای خود به کار می‌برد. روی آوردن مردم ـ به ویژه جوانان ـ به فساد و فحشا، تضعيف باورها و غيرت دینی را به همراه می‌آورد و این امر موجب می‌شد که مردم به دین و مرجعيت شيعه ـ به منزله بزرگترین مخالف رژیم ـ بی اعتنا شوند و از سوی دیگر نيز چنين جامعه‌ای با فرهنگ غرب و محصولاتِ آن بسيار سازگار می‌شد.»
قبل از شكل‌گيری انقلاب اسلامی، تلاش‌هایی برای دور نگه داشتن متدینان از صحنة سياست انجام می‌گرفت و حتی چنين تبليغ می‌شد، کسی که مؤمن و متدین باشد در امور سياسی دخالت نمی‌کند و فرهنگی ایجاد شده بود که واژة «آخوند سياسی» یك دشنام محسوب می‌گردید و همين امر متدینان و روحانيت را از وارد شدن در عرصة سياست باز می‌داشت. تا اینکه کم کم گروه‌های کوچك سياسی در بين متدینان به وجود آمد.
در صفحات پایانی کتاب و در درس چهاردهم جریان‌ها و گروه‌های منحرف فكری با انقلاب اسلامی مورد توجه و بررسی قرار مي‌گيرند؛ از جمله جریانات ملی گرایان و مارکسيست‌ها و مجاهدین خلق که ضربه‌های بسياری به انقلاب نوپای اسلامی زدند. کتاب «انقلاب اسلامی و ریشه های آن» توسط انتشارات مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمينی (ره) در 288 صفحه به چاپ رسيده است.