تغییر هنجارهای اجتماعی در ایران: کیش و سینما به عنوان آزمایشگاههای فرهنگی
خلاصه:
در سالهای اخیر، تغییرات اجتماعی در ایران بهسرعت و بهویژه در بسترهای هنری و تفریحی در حال وقوع است. حوزههای سینما و گردشگری به ویژه در جزیرههایی مانند کیش به کانونهای آزمایش برای بازتعریف هنجارهای اجتماعی تبدیل شدهاند. رویدادهایی نظیر «ماراتن کیش» با حضور افرادی با پوششهای خارج از عرف، بهعنوان نمادهایی از این تغییرات در نظر گرفته میشوند. سینمای ایران نیز با نمایش بیپرده موضوعاتی چون مصرف مواد مخدر و روابط خارج از عرف، به عادیسازی این رفتارها کمک کرده است. در مقابل، مفهوم «عفت» به عنوان یک اصل اخلاقی اسلامی مجدداً مورد توجه قرار گرفته، اما سوال اینجاست که آیا میتوان با روشهای سنتی، در برابر جذابیتهای بصری سینما و تفریحات مدرن ایستادگی کرد؟ روند تغییر هنجارها در ایران بهطور غیرمستقیم و با ظاهری مدرن در حال پیشرفت است و برای جلوگیری از عادیسازی رفتارهای هنجارشکن، نیاز به ایجاد راهکارهای خلاقانه و جذاب به منظور جذب نسل جوان احساس میشود.
در سالهای اخیر، تغییرات اجتماعی در ایران با سرعتی محسوس و اغلب در پوشش «خلاقیت هنری» یا «فضاهای تفریحی ویژه» در حال وقوع است. دو حوزه سینما و گردشگری — بهویژه در قالب جزیرههای آزاد مانند کیش — به عنوان بسترهای آزمایشی برای بازتعریف هنجارهای اجتماعی عمل میکنند. آنچه در نگاه نخست ممکن است صرفاً یک رویداد ورزشی یا یک فیلم سینمایی به نظر برسد، در لایههای زیرین خود حامل پیامهای هنجارشکنانهای است که هدف نهایی آنان، عادیسازی رفتارهایی خارج از چارچوب ارزشی حاکم بر جامعه ایران است.
نمونه بارز این پدیده را میتوان در «ماراتن کیش» مشاهده کرد، رویدادی که با حضور هزاران زن و مرد و با پوششهایی خارج از عرف معمول اجتماعی برگزار شد. تحلیلگران فرهنگی بر این باورند که انتخاب کیش برای چنین رویدادهایی تصادفی نیست. کیش به دلیل ویژگیهای سهگانهای که دارد، به آزمایشگاهی ایدهآل برای تغییر هنجارها تبدیل شده است: نخست، «فضای گذار» است؛ جایی که افراد از زندگی روزمره و قضاوتهای آشنا فاصله میگیرند و آمادگی بیشتری برای پذیرش رفتارهای جدید دارند. دوم، «فضای گریز» است؛ حس مجاز بودن آنچه در سرزمین اصلی ممنوع است، مقاومت روانی را کاهش میدهد. و سوم، «فضای گسست» است؛ جایی که هویتهای معمول کنار گذاشته میشوند و امکان بروز رفتارهای متفاوت فراهم میگردد. این فضا، همراه با قابلیت بالای انتشار تصاویر در شبکههای اجتماعی، به کیش این قدرت را میدهد که نه تنها یک مکان تفریحی، که یک «پلتفرم تغییر هنجار» باشد.
همزمان، سینمای ایران نیز — به ویژه در دهه ۹۰ به بعد — نقش پررنگی در کمرنگ کردن قبح برخی رفتارهای اجتماعی ایفا کرده است. فیلمهایی مانند «ابد و یک روز»، «مغزهای کوچک زنگزده»، «متری شیشونیم»، و اخیراً «پیرپسر» و «صددام»، با نمایش بیپرده و گاه عادیساز مصرف مواد مخدر، خشونت، روابط خارج از عرف و بیبندوباری اخلاقی، نه در قالب نقد معضل اجتماعی، که در پوشش «واقعگرایی هنری» یا «کمدی»، به ترویج غیرمستقیم این رفتارها پرداختهاند. حتی فیلمهای به ظاهر اجتماعی نیز با نگاهی سیاهنمایانه و تقلیلگرایانه، فقر را معادل فساد و اعتیاد قرار داده و جامعه فرودست را در قابی کلیشهای و منفی به تصویر کشیدهاند. این رویکرد، به ویژه هنگامی خطرناک میشود که مخاطب آن، نوجوانان و جوانانی هستند که مرز بین واقعیت و نمایش را به درستی درک نمیکنند.
در مقابل این جریان هنجارشکن، مفهوم «عفت» به عنوان یکی از ارکان اخلاق اسلامی، بار دیگر مورد توجه قرار گرفته است. عفت — که تنها محدود به حجاب یا کنترل غریزه جنسی نیست — دربرگیرنده مدیریت خواهشهای نفسانی در حوزههای اندیشه، عواطف و رفتار است. این فضیلت اخلاقی، در شرایط هجوم فرهنگی و نرم امروز، میتواند به عنوان سپری در برابر عادیسازی بیبندوباری عمل کند. اما پرسش اینجاست که آیا تبلیغ و ترویج عفت — آن هم عمدتاً در قالب متون مکتوب و سخنرانیهای رسمی — میتواند در برابر جذابیت بصری و هیجانی سینما و فضاسازیهای تفریحی جزیرهای مقاومت کند؟
در جمعبندی، میتوان گفت که تغییر هنجارها در ایران امروز، نه از طریق شعارهای مستقیم، که از مسیر هنر، ورزش و تفریح — با ظاهری مدرن و جذاب — در حال پیشروی است. کیش و سینما، هر یک به نوعی، نقش «آزمایشگاه اجتماعی» را ایفا میکنند؛ آزمایشگاهی که در آن رفتارهای جدید ابتدا در محیطی کنترلشده و کمحساسیت آزموده میشوند، سپس از طریق شبکههای اجتماعی و رسانهها به بدنه اصلی جامعه تزریق میگردند. این روند، نیازمند هوشیاری و ارائه راهکارهای خلاقانهای است که بتواند در جذب مخاطب — به ویژه نسل جوان — با همین ابزارهای جذاب و امروزی رقابت کند. در غیر این صورت، شاهد ادامه روند فعلی خواهیم بود: عادیسازی تدریجی آنچه تا دیروز ناهنجار شمرده میشد.
- برای ارسال دیدگاه وارد شوید.
