پیام سیزدهم آبان و چارچوب دووجهی حکمرانی برای ساخت ایران قوی
پیام رهبر معظم انقلاب به مناسبت روز ملی مبارزه با استکبار، در نگاه نخست به مناسبات خارجی جمهوری اسلامی ایران و نحوه مواجهه با نظام سلطه نظر دارد. اما تأمل در مفاد آن نشان می‌دهد که این پیام در سطحی فراتر، ترسیم‌کننده چارچوبی کلان برای حکمرانی است؛ چارچوبی که سیاست خارجی و سیاست داخلی را به‌صورت هم‌زمان و در پیوند با یکدیگر با هدف تحقق ایران قوی مورد توجه قرار می‌دهد. مبارزه با نظام سلطه و مقاومت در برابر زیاده‌خواهی‌های آن از یک سو، و تقویت ظرفیت‌های درونی کشور، پیشرفت همه‌جانبه و تحکیم وحدت و انسجام اجتماعی از سوی دیگر، دو مؤلفه مکمل در مسیر ساخت ایران قوی به شمار می‌روند. این نگاه دووجهی، پیام را از یک بیانیه مناسبتی به یک سند راهنما برای حکمرانی تبدیل می‌کند.
تنظیم روابط بر پایه شناخت ماهیت نظام سلطه
یکی از دلالت‌های اصلی پیام، ضرورت بازنگری در مبانی و جهت‌گیری‌های سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران بر پایه شناخت ماهیت تقابل ایالات متحده با استقلال و پیشرفت ایران است. تأکید پیام بر استمرار خصومت آمریکا در دولت‌ها و دوره‌های مختلف، بیانگر آن است که نباید تحولات حزبی و جابه‌جایی دولت‌ها در آمریکا را به‌منزله تغییر بنیادین رویکرد این کشور نسبت به جمهوری اسلامی تلقی کرد و جنگ وجودی استکبار جهانی با ملت ایران را فراموش نمود. از این منظر، سیاست خارجی باید در حوزه‌های سیاسی، اقتصادی و فرهنگی بر مبنای شناخت پایدار از اهداف سلطه‌جویانه آمریکا و با هدف صیانت از استقلال و افزایش قدرت ملی طراحی شود.
مهم‌ترین الزامات این رویکرد عبارت‌اند از: پرهیز از وابستگی و دلبستگی راهبردی به آمریکا و ساختارهای تحت سلطه آن و حفظ استقلال در تصمیم‌گیری‌های کلان کشور؛ تنوع‌بخشی به روابط خارجی و افزایش شرکای راهبردی به‌منظور کاهش آسیب‌پذیری کشور در برابر فشارهای سیاسی و اقتصادی؛ بهره‌گیری فعال از ظرفیت نهادها و ترتیبات بین‌المللی مستقل از سلطه آمریکا از جمله بریکس و سازمان همکاری شانگهای؛ ارتقای روابط با همسایگان و تبدیل ظرفیت‌های جغرافیایی، اقتصادی و فرهنگی منطقه به ابزارهای همکاری و قدرت‌آفرینی؛ تقویت دیپلماسی اقتصادی با هدف گسترش بازارهای صادراتی، جذب سرمایه‌گذاری و توسعه همکاری‌های تولیدی و فناورانه؛ بهره‌گیری از مزیت‌های جغرافیایی به‌ویژه در حوزه ترانزیتی ایران در تنظیم روابط خارجی و افزایش قدرت چانه‌زنی کشور؛ تقویت همکاری‌های علمی، فناورانه و فرهنگی با کشورهای مختلف و کاهش وابستگی در حوزه‌های راهبردی؛ طراحی سازوکارهای پایدار برای خنثی‌سازی تحریم‌ها و کاهش آسیب‌پذیری اقتصاد ملی در برابر فشارهای خارجی؛ و بهره‌گیری از ظرفیت‌های جبهه مقاومت و تقویت وحدت و هماهنگی میان ساحات مختلف آن به‌عنوان یکی از مؤلفه‌های قدرت منطقه‌ای جمهوری اسلامی ایران.
این رویکرد نشان‌دهنده آن است که سیاست خارجی مطلوب در این چارچوب، سیاستی فعال، متوازن و مبتنی بر شناخت دقیق از دشمن واقعی و دوستان واقعی است. سیاستی که نه به دام وابستگی می‌افتد و نه در انفعال فرو می‌رود؛ بلکه با تکیه بر ظرفیت‌های داخلی و شبکه‌ای از شرکای راهبردی، قدرت چانه‌زنی کشور را در نظام بین‌الملل ارتقا می‌دهد.
تقویت بنیان‌های قدرت ملی و تحکیم انسجام اجتماعی
این پیام، در کنار توجه به استکبارستیزی به‌عنوان یکی از ویژگی‌های بنیادین انقلاب اسلامی، دستیابی به بازدارندگی و تثبیت موقعیت ایران را در گرو استمرار راهبرد ایران هرچه قوی‌تر در عرصه داخلی و پیشرفت همه‌جانبه کشور می‌داند. بر این اساس، سیاست داخلی باید در خدمت افزایش ظرفیت‌های مادی، معنوی، علمی، اقتصادی و دفاعی کشور قرار گیرد. در این میان، وحدت و انسجام اجتماعی جایگاهی محوری دارد و تحقق آن مستلزم توجه هم‌زمان به مسئولیت مردم و وظایف حاکمیت است.
مهم‌ترین الزامات این مسیر عبارت‌اند از: تقویت زیرساخت‌های تأمین معیشت، آسایش و رشد مادی مردم از طریق اصلاح نظام اقتصادی، افزایش تولید، ایجاد اشتغال و ارتقای عدالت اجتماعی؛ توجه به رشد معنوی جامعه و تقویت بنیان‌های اخلاقی، فرهنگی و دینی به‌عنوان یکی از پایه‌های پایداری اجتماعی و قدرت ملی؛ برنامه‌ریزی برای ارتقای توان دفاعی و دستیابی به بازدارندگی حداکثری از طریق توسعه فناوری‌های راهبردی، تقویت نیروهای مسلح و افزایش آمادگی ملی؛ تحکیم وحدت و انسجام اجتماعی از طریق کاهش شکاف‌های اجتماعی، پرهیز از دوقطبی‌سازی، تقویت اعتماد عمومی و فراهم‌کردن زمینه مشارکت مردم در اداره کشور؛ ارتقای کارآمدی دستگاه‌های اجرایی، مبارزه با فساد و تبعیض و تقویت پاسخ‌گویی مسئولان؛ زیرا اعتماد عمومی و رضایت اجتماعی از پشتوانه‌های اساسی قدرت ملی‌اند؛ توجه ویژه به جوانان و فراهم‌کردن زمینه امید، خودباوری و نقش‌آفرینی آنان از طریق توسعه فرصت‌های علمی، شغلی، اقتصادی و اجتماعی؛ و گسترش مشارکت عمومی و بهره‌گیری از ظرفیت‌های مردمی و نخبگانی در حل مسائل کشور و پیشبرد برنامه‌های توسعه.
این رویکرد بیانگر آن است که قدرت ملی در این چارچوب، صرفاً محصول توان نظامی یا ظرفیت اقتصادی نیست؛ بلکه حاصل هم‌افزایی سرمایه مادی و سرمایه اجتماعی، ایمان و باور عمومی، عدالت و کارآمدی، و اعتماد میان مردم و حاکمیت است. سیاست داخلی مطلوب در این نگاه، سیاستی است که کیفیت زندگی مردم را ارتقا می‌دهد، امید و خودباوری را در نسل جوان زنده نگه می‌دارد و زمینه مشارکت واقعی مردم در اداره کشور را فراهم می‌کند.
وابستگی متقابل سیاست خارجی و سیاست داخلی
مبتنی بر آنچه بیان گردید، پیام سیزدهم آبان را می‌توان واجد یک چارچوب دووجهی برای ساخت ایران قوی دانست: در عرصه خارجی، صیانت از استقلال، مقابله با سلطه و افزایش قدرت و ظرفیت اثرگذاری کشور؛ و در عرصه داخلی، پیشرفت همه‌جانبه، تقویت بنیان‌های قدرت ملی و تحکیم وحدت و انسجام اجتماعی. تحقق این دو مسیر به یکدیگر وابسته است؛ سیاست خارجی بدون پشتوانه قدرت درونی و انسجام ملی پایدار نخواهد بود و پیشرفت داخلی نیز بدون صیانت از استقلال و برخورداری از روابط خارجی متوازن و فعال با شناخت دشمنان واقعی ملت ایران با محدودیت مواجه خواهد شد.
این پیوند دووجهی نشان‌دهنده یک منطق حکمرانی منسجم است: هر اندازه قدرت درونی کشور افزایش یابد، توان چانه‌زنی و اثرگذاری آن در عرصه خارجی بیشتر می‌شود؛ و هر اندازه سیاست خارجی فعال‌تر و متوازن‌تر باشد، زمینه بهره‌گیری از ظرفیت‌های بیرونی برای پیشرفت داخلی فراهم‌تر می‌گردد. ازاین‌رو، معیار اصلی در تنظیم سیاست‌ها و برنامه‌های کشور باید میزان سهم آن‌ها در تقویت قدرت ملی، افزایش تاب‌آوری، ارتقای کیفیت زندگی مردم و فراهم‌کردن زمینه پیشرفت همه‌جانبه ایران باشد.
نسبت این چارچوب با گفتمان استکبارستیزی
نکته مهم آن است که این چارچوب دووجهی، استکبارستیزی را از یک شعار مناسبتی به یک راهبرد حکمرانی ارتقا می‌دهد. استکبارستیزی در این نگاه، تنها به معنای مقاومت در برابر فشارهای بیرونی نیست؛ بلکه به معنای ساختن بنیان‌های درونی قدرت است که مقاومت را پایدار و معنادار می‌کند. ملتی که از درون قوی، منسجم و امیدوار باشد، در برابر فشارهای بیرونی آسیب‌پذیری کمتری دارد و در عرصه بین‌الملل با اقتدار بیشتری عمل می‌کند. این تحول بیان‌کننده آن است که مبارزه با استکبار، پیش از آنکه یک کنش بیرونی باشد، یک پروژه درونی است؛ پروژه‌ای که در آن تقویت اقتصاد، عدالت، معنویت، اعتماد عمومی و مشارکت مردمی، به مثابه سلاح‌های اصلی در برابر زیاده‌خواهی قدرت‌های سلطه‌گر عمل می‌کنند.
پیام سیزدهم آبان در سطحی فراتر از تحلیل مناسبات خارجی، چارچوبی کلان برای حکمرانی جمهوری اسلامی ایران در مسیر ساخت ایران قوی ترسیم می‌کند. این چارچوب بر دو مؤلفه مکمل استوار است: صیانت از استقلال و مقابله با سلطه در عرصه خارجی، و پیشرفت همه‌جانبه و تقویت بنیان‌های قدرت ملی و انسجام اجتماعی در عرصه داخلی. تحقق این دو مسیر به یکدیگر وابسته است و معیار اصلی در تنظیم سیاست‌ها و برنامه‌های کشور باید میزان سهم آن‌ها در تقویت قدرت ملی، افزایش تاب‌آوری، ارتقای کیفیت زندگی مردم و فراهم‌کردن زمینه پیشرفت همه‌جانبه ایران باشد. این چارچوب، استکبارستیزی را از یک شعار مناسبتی به یک راهبرد حکمرانی ارتقا می‌دهد و نشان می‌دهد که مبارزه با سلطه، پیش از آنکه یک کنش بیرونی باشد، یک پروژه درونی است که در تقویت اقتصاد، عدالت، معنویت، اعتماد عمومی و مشارکت مردمی ریشه دارد.
