منازعه بر سر روایت؛ سازش‌طلبی، انسجام ملی و حکمرانی در عصر محاصره
در روزهایی که انتخابات میان‌دوره‌ای کنگره آمریکا به عنوان رویدادی با تبعات بین‌المللی در کانون توجه قرار گرفته است، در فضای داخلی ایران دو روایت متفاوت و متقابل درباره آینده کشور شکل گرفته است. یک روایت، نجات کشور را در گرو مذاکره با واشینگتن و پرکردن دست رئیس‌جمهور آمریکا از امتیاز می‌بیند و روایت دیگر، امنیت و پیشرفت را در گرو انسجام درونی، تاب‌آوری اقتصادی و حکمرانی منسجم جست‌وجو می‌کند. این تقابل، صرفاً یک اختلاف نظر سیاسی نیست؛ منازعه‌ای بر سر تشخیص ماهیت دشمن، درک منطق قدرت آمریکا و تعیین راهبرد ملی در شرایط محاصره چندلایه است.
روایتی که نجات را در مذاکره می‌جوید
در روزهای منتهی به انتخابات آمریکا، جریانی در کشور تلاش می‌کند ترامپ و جمهوری‌خواهان را از ورطه سقوط سیاسی نجات دهد و همزمان تصویری از آینده ایران ترسیم کند که در آن، توافق با واشینگتن تنها راه خروج از بحران معرفی می‌شود. کوروش احمدی، دیپلمات سابق ایران، در گفتگویی مدعی شده است که آمریکا هیچ وقت دنبال فروپاشی و تجزیه ایران نبوده و اگر قدرت بزرگ این ماجراجویی‌ها را دنبال می‌کند، صرفاً در اندازه رژیم صهیونیستی است. او همچنین با اشاره به مذاکرات ایران و آمریکا در مسقط و اسلام‌آباد، ادعا کرده است که در آن مذاکرات، توافقی شکل گرفته بود که ترامپ می‌توانست آن را بپذیرد، اما طرف ایرانی آن را نپذیرفت.
این روایت بر چند فرض استوار است. نخست، این فرض که آمریکا بازیگری عقلانی و قابل معامله است که می‌توان با دادن امتیاز تاکتیکی، رفتار آن را تغییر داد. دوم، این فرض که فروپاشی و تجزیه ایران هرگز هدف واشینگتن نبوده و بنابراین نگرانی از این بابت، اغراق‌آمیز است. سوم، این فرض که مذاکره و توافق، می‌تواند منافع هر دو طرف را تأمین کند و نقطه مشترک پایداری ایجاد کند.
اما این روایت با واقعیت‌های مستند و منطق رفتاری آمریکا در تضاد است. در سند راهبرد امنیت ملی آمریکا که سال گذشته منتشر شد، چهار هدف اصلی در منطقه غرب آسیا تعریف شده است، عبور آزاد از آبراه‌ها، دسترسی به انرژی ارزان و فراوان، امنیت رژیم صهیونیستی و جلوگیری از سرایت ضدیت با آمریکا از منطقه به خاک این کشور. این چهار هدف، نه اهدافی تاکتیکی، بلکه ارکان معماری امنیتی غرب و حیثیت واشینگتن هستند و با هیچ امتیاز تاکتیکی قابل معاوضه نیستند.
افزون بر این، تاریخ شصت ساله اخیر نشان می‌دهد که آمریکا در ایران، از کودتای بیست‌وهشتم مرداد تا حمایت از تجزیه‌طلبان و طراحی انقلاب‌های رنگی و تحمیل جنگ هشت‌ساله و ترور دانشمندان هسته‌ای، همواره دنبال تغییر رفتار و در مواردی تغییر نظام بوده است. شخص رئیس‌جمهور آمریکا در جریان کودتای دی ماه گذشته به طور رسمی از ارسال گسترده سلاح به تجزیه‌طلبان حمایت کرد. مقامات آمریکایی و نمایندگان کنگره نیز کرات خواستار فروپاشی ایران و سقوط نظام جمهوری اسلامی و تجزیه کشور شدند. این‌ها واقعیت‌هایی است که با ادعای عدم دنبال کردن فروپاشی ایران سازگار نیست.
منطق استعمارگرانه آمریکا و سلطه‌جویی آن بر منافع کشورهای منطقه، از جمله ایران، موجب می‌شود هر توافقی محکوم به شکست باشد. واشینگتن ذاتاً به دنبال معامله برابر نیست، بلکه در پی سلطه و غارت است. بنابراین، امکان ندارد از طریق مذاکره به یک نقطه مشترک و پایدار بین ایران و آمریکا دست یافت، به شکلی که منفعت هر دو طرف تأمین شود. هیچ یک از چهار منفعت راهبردی آمریکا قابل معاوضه با امتیازی تاکتیکی نیست، چون هر کدام به معماری امنیتی مد نظر غرب و حیثیت واشینگتن گره خورده است.
گره زدن آینده به انتخابات آمریکا؛ خطای تحلیلی
در کنار جریان سازش‌طلب، گروهی نیز آینده ایران را به نتیجه انتخابات میان‌دوره‌ای کنگره آمریکا گره می‌زنند و معتقدند اگر دموکرات‌ها کنترل کنگره را به دست بگیرند، لحن جنگی ترامپ نرم‌تر می‌شود و فضای بهتری برای ایران فراهم می‌گردد. این تحلیل نیز از چند خطای راهبردی رنج می‌برد.
نخست، این واقعیت را نادیده می‌گیرد که دموکرات‌های آمریکایی نیز در دشمنی با ایران ذره‌ای تردید به خود راه نمی‌دهند. سخت‌ترین و گسترده‌ترین تحریم‌ها علیه ایران در دوره حضور روسای جمهور دموکرات در قدرت، نظیر باراک اوباما، تحمیل شد. انتقاد دموکرات‌ها از رویکرد ترامپ در رابطه با جنگ ایران، نه به دلیل مخالفت با اصل ضربه زدن به ایران، بلکه صرفاً در قالب معادلات سیاسی و انتخاباتی آمریکا معنا و مفهوم پیدا می‌کند. جنگ‌افروزی علیه ایران تبعات سنگین اقتصادی برای اقتصاد آمریکا و جهان داشته و همین مسئله، دستاویز مناسبی برای دموکرات‌ها جهت ضربه زدن به جمهوری‌خواهان و بازپس‌گیری کرسی‌های قدرت است.
دوم، این تحلیل امنیت ملی ایران را به متغیری بیرونی و غیرقابل کنترل گره می‌زند، در حالی که آنچه برای ایران امنیت‌ساز است و قدرت بازدارندگی کشور را ارتقا می‌بخشد، تقویت وحدت ملی و افزایش تاب‌آوری اقتصادی و گسترش حداکثری قدرت نظامی و امنیتی است. امنیت ملی و قدرت ایران باید درون‌زا باشد. تحولات خارجی مهم هستند، اما نباید به مولفه تعیین‌کننده و اصلی تبدیل شوند.
انسجام به مثابه حکم حکومتی
در برابر این دو روایت، روایت سوم بر انسجام ملی به عنوان راهبرد اصلی تأکید می‌کند. نکته بنیادین و راهبردی در این روایت، تبدیل مفهوم وحدت از یک آرمان اخلاقی به یک حکم حکومتی است. هنگامی که رهبر معظم انقلاب بر وحدت و انسجام ملی تأکید می‌فرمایند، این سخن نباید در جایگاه یک توصیه محبت‌آمیز یا یک آرزوی سیاسی شنیده شود، بلکه باید به عنوان یک حکم حاکمیتی و یک تکلیف وجودی برای تمامی ارکان نظام دریافت شود. این یک فرمان عملیاتی است برای کسانی که به امروز و فردای ایران می‌اندیشند.
در این معماری جدید، انسجام به معنای بازو به بازوی هم دادن است؛ یعنی گذشتن از سلیقه‌های پراکنده برای رسیدن به یک هدف واحد. در برابر دشمنی که تمام توان خود را برای تفرقه و ایجاد شکاف میان مردم و مسئولان به کار بسته است، تنها راه مقابله، تقویت اعتماد متقابل و انسجام ساختاری است.
پرسش کلیدی این است که این انسجام در برابر تلاش برای مصلحت‌اندیشی‌های کاذب و توجیه بی‌کنشی چگونه محقق می‌شود. پاسخ در یکی از کلیدی‌ترین ابزارهای حقوقی کشور نهفته است، طرفیت‌های اصل ۱۷۶ قانون اساسی. تأکید رهبری بر استفاده از این اصل، یک دستور حقوقی-اجرایی است برای کمک به رئیس‌جمهور و دستگاه‌های اجرایی.
نباید از این قاعده غافل شد که دولت و رئیس‌جمهور، تنها نهادهای مدیریت روزمره نیستند؛ آن‌ها خط مقدم دفاع معیشتی و میدان نبرد اقتصادی هستند. در اوج تحریم و محاصره‌های چندلایه، دولت است که باید در وسط میدان بایستد و با طراحی‌های نو و خلاقانه حصارهای دشمن را بشکند. اما این ایستادن در میانه میدان بدون حمایت ساختاری و بدون بهره‌گیری از قدرت نهادهای عالی و نظارتی برخاسته از اصل ۱۷۶ ممکن نیست.
وظیفه اصلی دستگاه‌های حاکمیتی و نهادهای مقتدر در این شرایط، تسهیل و تسریع در حل مشکلات کشور است، نه ایجاد موانع یا توجیه ناکارآمدی‌ها. یعنی ایجاد یک هم‌افزایی قدرتمند میان قدرت سیاست‌گذاری و قدرت اجرا، تا بتوان از گیره‌های تحریم عبور کرد. وحدت تنها برای زیبایی جامعه نیست، بلکه برای بستن راه بر دشمن است. اگر نتوان میان حاکمیت و مردم، و میان دستگاه‌های اجرایی و نهادهای راهبردی، پیوندی از جنس اعتماد و همکاری ایجاد کرد، در واقع در حال باز کردن دروازه‌ها برای مهاجمان هستیم.
آنچه در این منازعه روایی آشکار می‌شود، تقابل دو تشخیص است، تشخیصی که دشمن را قابل معامله می‌بیند و نجات را در بیرون مرزها جست‌وجو می‌کند، و تشخیصی که دشمن را سلطه‌جو می‌داند و نجات را در انسجام ساختاری و تاب‌آوری درونی می‌یابد. تجربه شصت ساله اخیر، تاریخ جنگ تحمیلی، تحریم‌های چندلایه و ماجراجویی‌های نظامی آمریکا در منطقه، گواهی است بر اینکه مسیر اول به بن‌بست می‌رسد. مسیر دوم، هرچند دشوارتر و پرهزینه‌تر، تنها راه حفظ استقلال و امنیت ملی است. زمان توجیه به پایان رسیده و زمان تصریح و اقدام منسجم فرا رسیده است. باید با بازوهای گره‌خورده، از میان این حصارها، به سوی شکوه استقلال و آرامش ملی حرکت کرد.
