جنگ اقتصادی و تحریم هوایی؛ پیامدها و راهبردهای مقابله
آمریکا در ادامه فشارهای همه‌جانبه خود علیه ایران، در ماه‌های اخیر بخش هوانوردی کشور را در زمره حوزه‌های هدف قرار داد و دامنه تحریم‌ها را به شرکت‌های هواپیمایی گسترش داد. وزارت خزانه‌داری آمریکا در ۲۷ شهریور ۱۴۰۵، شرکت هواپیمایی ایران را تحریم کرد و همزمان هشدار داد شرکت‌های خارجی که به خطوط هوایی تحریم‌شده ایران خدمات ارائه کنند، ممکن است با خطر قطع دسترسی به نظام مالی آمریکا مواجه شوند. نام قشم ایر، ایران ایرتور، آتا، تابان، سروش ایر، آسمان، کیش ایر، زاگرس و بسیاری از شرکت‌های دیگر در این فهرست قرار گرفت.
این تحریم که بخشی از برنامه‌ای با عنوان انزوای اقتصادی نامیده شده، در روزهای نخست بیشتر از جنس روانی و تبلیغاتی بود. پروازهای ایرانی به بغداد، نجف و مسقط متوقف یا معلق شد، امارات نیز محدودیت‌هایی اعمال کرد و چند مسیر منطقه‌ای با آشفتگی روبه‌رو شد. برای مسافری که بلیت در دست داشت، دانشجویی که باید سر کلاس می‌رسید یا بیماری که برنامه درمانش در کشور همسایه تنظیم شده بود، تحریم هوایی به صف‌های طولانی فرودگاه، لغو بلیت و سفر زمینی طولانی تبدیل شد.
عراق از نخستین کشورهایی بود که تحت فشار آمریکا، محدودیت پروازهای ایرانی را اجرا کرد. فرودگاه بین‌المللی نجف و بغداد باند خود را به روی پروازهای ایرانی بستند. اما چند روز بعد، ورق تا اندازه‌ای برگشت. دفتر نخست‌وزیر عراق در ۴ مهر رسماً اعلام کرد بغداد با واشنگتن در حال مذاکره است تا برخی فرودگاه‌های عراقی از محدودیت‌های مربوط به شرکت‌های هواپیمایی ایران معاف شوند. دولت عراق دلایل این درخواست را درمان، تحصیل، زیارت و منافع غیرنظامیان اعلام کرد.
توقف پروازهای ایران و عراق فقط به معنای حذف یک گزینه مسافرتی نبود، بلکه یک مسیر هوایی پرتردد را از شبکه حمل‌ونقل منطقه‌ای عراق حذف کرد و بار آن را به فرودگاه‌ها، مرزهای زمینی و مسیرهای جایگزین منتقل ساخت. نخستین پیامد، افزایش شدید زمان سفر بود. مسافرانی که قصد جابه‌جایی میان عراق و ایران را داشتند، بسته به مقصد، ناچار شدند دست‌کم حدود ۱۲ ساعت به‌صورت زمینی سفر کنند. این مسئله برای خانواده‌ها، سالمندان، کودکان، بیماران و زائران اهمیت بیشتری داشت.
گزارش خبرگزاری فرانسه درباره توقف پروازهای ایران به نجف تصریح کرد این مسیرها علاوه بر زائران، مورد استفاده دانشجویان عراقی شاغل به تحصیل در ایران و بیمارانی قرار می‌گرفت که برای دریافت خدمات درمانی به ایران سفر می‌کنند. برای بیماران، این مسئله اهمیت زیادی دارد، زیرا سفر زمینی طولانی‌مدت در مقایسه با پرواز، زمان بیشتری می‌گیرد و برای برخی بیماران نیازمند مراقبت یا همراهی پزشکی شاید سفر زمینی به ایران در عمل امکان‌پذیر نباشد. بر اساس داده‌های برنامه پروازی فرودگاه نجف، مسیرهای ایران در میان پرترددترین مسیرهای بین‌المللی این فرودگاه قرار داشته‌اند و شرکت‌های ایرانی معمولاً دست‌کم ۲۰ پرواز در روز در این فرودگاه انجام می‌دادند.
واکنش‌ها در عراق به توقف پروازهای ایران صرفاً به شهروندان عادی محدود نماند و به سطح رهبران مذهبی و سیاسی نیز کشیده شد. دفتر آیت‌الله العظمی یعقوبی، مرجع تقلید شیعیان عراق، با انتشار فتوایی اعلام کرد تضعیف جمهوری اسلامی ایران حتی در سطح یک سخن و کلمه حرام است و یاری جمهوری اسلامی ایران ضرورت دارد و واجب است. شماری از علمای نجف اشرف نیز در اعتراض به توقف پروازها تجمع اعتراضی برگزار کردند. حتی برخی رهبران اهل سنت عراق نیز نسبت به اجرای دستورات ترامپ در عراق هشدار دادند. شیخ مهدی الصمیدعی، مفتی اهل سنت عراق، در پیامی به نخست‌وزیر این کشور اعلام کرد کسانی که در بحران‌های عراق در کنار این کشور ایستادند، سزاوار انصاف و وفاداری هستند و عراق نباید به عرصه اجرای اراده دیگران تبدیل شود.
در میان چهره‌ها و فعالان سیاسی عراق نیز بسیاری خواستار توقف تبعیت دولت این کشور از برنامه‌های ترامپ علیه ایران شدند. هادی العامری، رئیس سازمان بدر، محاصره هوایی ظالمانه آمریکا علیه ایران را محکوم کرد و از دولت عراق خواست در همراهی با این محاصره عقب‌نشینی کند. مجلس اعلای اسلامی عراق نیز در بیانیه‌ای اعلام کرد محاصره غیرانسانی اعمال‌شده از سوی ترامپ علیه پروازهای ایرانی را محکوم می‌کند و این محاصره مغایر قوانین بین‌المللی و اصول قانون اساسی عراق است. عادل عبدالمهدی، نخست‌وزیر پیشین عراق، بستن فرودگاه‌های عراق به روی پروازهای ایرانی را یک اشتباه بزرگ و چشم‌پوشی از حاکمیت ملی عنوان کرد.
تحریم هوایی زمانی بیشترین اثر را دارد که اجرای آن ارزان، هماهنگ و فراگیر باشد؛ هر سه شرط اکنون با پرسش چالش‌برانگیز روبه‌رو است. هماهنگی کامل وجود ندارد، چین موضع مستقلی دارد، مسیرهای استانبول کاملاً قطع نشده و عراق برای معافیت مذاکره می‌کند. نمونه ترکیه شاید روشن‌ترین شاهد باشد. رسانه تخصصی هوانوردی گزارش داد که از اول مهر، خدمات زمینی ۵ شرکت قشم ایر، ایران ایرتور، سروش ایر، آتا و تابان در فرودگاه استانبول به شرکت ترکیهای منتقل شده است، اما داده‌های پروازی نشان می‌داد عملیات این ۵ شرکت در مسیر استانبول ادامه دارد.
در شرق آسیا مسائل از جنس دیگری است. چین بارها اعلام کرده تحریم‌های یک‌جانبه فاقد پشتوانه شورای امنیت سازمان ملل را به رسمیت نمی‌شناسد. وزارت خارجه چین تأکید کرد همکاری اقتصادی عادی با ایران نباید از سوی کشور ثالث مختل شود. این موضع برای ایران اهمیت عملی دارد، زیرا چین بزرگ‌ترین شریک اقتصادی ایران و یکی از مهم‌ترین نقاط اتصال کشور به زنجیره تجارت آسیایی است. نشانه مشابهی از مالزی دیده می‌شود. سفارت مالزی در تهران از گفت‌وگوی سفیر این کشور با مدیران ایران‌ایر درباره احیای اتصال مستقیم هوایی تهران و کوالالامپور خبر داد.
ایران در برابر فشار جدید سیاست سکوت در پیش نگرفت. سرلشکر محسن رضایی، دبیر شورای عالی امنیت ملی، هشدار داده بود کشورهایی که در محدودیت اقتصادی علیه ایران مشارکت کنند باید انتظار واکنش متقابل را داشته باشند. محمد مخبر نیز نوشت پرواز در منطقه یا برای همه آزاد است یا برای هیچ‌کس. با این حال، دبیرخانه شورای عالی امنیت ملی تأکید کرد منظور اقدام نظامی علیه فرودگاه‌ها نیست و ایران گزینه‌های غیرنظامی برای رفتار متقابل را در اختیار دارد.
راه نخست، متنوع‌کردن مسیرهاست. وابستگی شدید به چند فرودگاه ترانزیتی باید کاهش یابد. چین، آسیای مرکزی، قفقاز، روسیه، هند، جنوب شرق آسیا و برخی مسیرهای منطقه‌ای می‌توانند در قالب شبکه‌ای مکمل دیده شوند. راه دوم، قراردادهای پایدار خدمات زمینی است. شرکت‌های ایرانی باید در مقصدهای مهم بیش از یک گزینه عملیاتی برای هندلینگ، فروش بلیت، بار، سوخت و خدمات فنی داشته باشند. راه سوم، پیوندزدن منافع هوانوردی با اقتصاد کشور مقصد است. هرچه گردشگر، دانشجو، بیمار و بازرگان ایرانی سهم بیشتری در اقتصاد مقصد داشته باشند، هزینه همراهی با تحریم برای آن کشور بالاتر می‌رود. راه چهارم، استفاده فعال از دیپلماسی هوانوردی است. گفت‌وگو با دولت‌ها باید پیش از بحران آغاز شود و موافقت‌نامه‌های پروازی، تضمین‌های حقوقی، مسیرهای جایگزین، ترتیبات مالی و سازوکارهای حل اختلاف را پوشش دهد. پنجمین مسیر، کاهش وابستگی فنی است. توسعه تعمیرات داخلی، همکاری فنی با کشورهای غیرغربی، استانداردسازی انبار قطعات و سرمایه‌گذاری هدفمند در نگهداری ناوگان تعیین می‌کند هواپیما در روز بحران روی زمین می‌ماند یا پرواز می‌کند.
تحریم هنگامی در ظاهر بسیار قدرتمند است که روی کاغذ خوانده می‌شود؛ آزمون اصلی وقتی آغاز می‌شود که قرار است هزاران بازیگر اقتصادی آن را هر روز اجرا کنند. در استانبول ۵ شرکت ایرانی با پیمانکار تازه به پرواز ادامه داده‌اند، در شرق آسیا چین زیر بار منطق تحریم یک‌جانبه نرفته است، مالزی درباره تقویت اتصال هوایی گفت‌وگو کرده و در عراق دولتی که ابتدا محدودیت را پذیرفت، اکنون برای بازکردن بخشی از مسیر به دنبال معافیت است. راهبرد مؤثر ایران باید روی همین نقطه متمرکز شود؛ بالا بردن هزینه همراهی با تحریم و پایین آوردن هزینه همکاری مشروع با ایران، با دیپلماسی، قرارداد، تنوع مسیر، پیوند اقتصادی و حفظ سخت‌گیرانه ایمنی. راه مطمئن، راهی نیست که هرگز بسته نمی‌شود، راهی است که وقتی بسته شد، راه دوم از پیش آماده باشد.
