امام شهید رهبری تمدنی
امام شهید رهبری تمدنی
رهبر شهید با رویکرد تمدنی گروههای مختلف را حول اسلام گرد هم آورد
عضو هیئت علمی مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی (ره) با بیان اینکه نگاه تمدنی از مرزهای ملی، مذهبی و سیاسی فراتر میرود، گفت: رهبر شهید بدون عقبنشینی از مبانی اعتقادی تشیع، با ادبیاتی وحدتآفرین توانست پیروان مذاهب، اندیشمندان اهلسنت و آزادگان جهان را حول محور مبارزه با ظلم، حمایت از مظلومان و حاکمیت ارزشهای الهی گرد هم آورد.
حجتالاسلام مهدی ابوطالبی، عضو هیئت علمی مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی (ره)، ضمن تسلیت ایام سوگواری اهلبیت اباعبدالله الحسین (ع) و ایام تدفین رهبر شهید، اظهار کرد: از خداوند متعال میخواهیم به همه ما توفیق دهد راه و مسیر این رهبر عزیز را آنگونه که شایسته است، ادامه دهیم.
وی با اشاره به ابعاد شخصیتی رهبر شهید افزود: یکی از مهمترین ویژگیهای ایشان، برخورداری از نگاه و رویکرد تمدنی بود. تمدن مفهومی فراتر از یک نظام سیاسی است؛ چراکه هر نظام سیاسی دارای مؤلفههایی مشخص است و یک ملت را با ویژگیهای خاص خود در چارچوب یک حکومت گرد هم میآورد، اما هنگامی که از تمدن سخن گفته میشود، موضوع به یک ملت و جغرافیای خاص محدود نیست.
عضو هیئت علمی مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی (ره) ادامه داد: نگاه تمدنی، نگاهی فراملی و عمومی است که باید بتواند گروهها، دیدگاهها و حتی مذاهب مختلف را زیر چتر خود جمع کند. وقتی از تمدن اسلامی سخن میگوییم، مقصود این است که نظام جمهوری اسلامی باید به جایگاهی برسد که به الگویی برای کشورهای دیگر جهان، حتی کشورهای غیراسلامی، تبدیل شود و بتواند الگو و سبکی برای زندگی و اداره جامعه در اختیار ملتهای مختلف قرار دهد.
وی تصریح کرد: ارائه این الگو به معنای آن نیست که مخاطبان آن الزاماً مسلمان یا شیعه باشند، بلکه نگاه تمدنی باید ظرفیت جذب انسانهایی با عقاید، مذاهب، ملیتها و سلایق گوناگون را داشته باشد. ازاینرو، افرادی که دارای نگاه تمدنی هستند باید از ادبیاتی بهره بگیرند که بتواند گروههای مختلف را با وجود تفاوتهای فکری و اعتقادی جذب کند.
حجتالاسلام ابوطالبی با اشاره به تجربه تمدن غرب گفت: تمدن غرب توانسته است بسیاری از جوامع جهان را تحت تأثیر خود قرار دهد و حتی برخی از ارزشهای مطرحشده در این تمدن، همچنان در ذهن بخشی از جامعه ما نیز جذابیت دارد. یکی از علتهای این تأثیرگذاری آن است که اصطلاحات، مفاهیم و شعارهای آن در قالبی کلان و با ادبیاتی عرضه میشود که در نگاه نخست مورد پسند عموم انسانها قرار میگیرد.
وی افزود: برای نمونه، هنگامی که از حقوق بشر سخن گفته میشود، این مفهوم به معنای حفظ حقوق همه انسانها معرفی میشود؛ خواه آن انسان دیندار یا بیدین، مسلمان یا غیرمسلمان، شیعه یا سنی و متعلق به هر ملیتی باشد. طبیعی است که همه انسانها اصل حفظ حقوق بشر را ارزشمند میدانند و به همین دلیل، چنین مفهومی از جذابیت عمومی برخوردار میشود.
این استاد حوزه و دانشگاه بیان کرد: مفاهیمی مانند دموکراسی به معنای حاکم بودن نظر مردم در اداره کشور، فمینیسم با عنوان تأمین حقوق زنان و آزادی نیز در نگاه نخست جذابیت عمومی دارند. همچنین نهادهایی همچون سازمان ملل متحد با هدف اعلامی دفاع از حقوق کشورها و شورای امنیت با مأموریت جلوگیری از حمله کشورها به یکدیگر شکل گرفتهاند و ادبیات مورد استفاده درباره این نهادها، ادبیاتی فراگیر و مورد پسند ملتهاست.
وی خاطرنشان کرد: البته در مرحله اجرا، همین مفاهیم و نهادها گاهی به ابزاری برای تحمیل ارزشهای تمدن غرب تبدیل میشوند؛ بهگونهای که اجرای احکام جزایی اسلام، قانون حجاب یا نپذیرفتن همجنسگرایی بهعنوان نقض حقوق بشر معرفی میشود. بااینحال، عناوین و ادبیات اولیهای که برای این مفاهیم انتخاب شده، کلان، جذاب و تمدنی است.
حجتالاسلام ابوطالبی با بیان اینکه انقلاب اسلامی نیز با ادبیاتی تمدنی آغاز شد، اظهار کرد: حضرت امام خمینی (ره) از ابتدای نهضت، مفاهیمی را مطرح کردند که محدود به یک گروه، قشر یا مذهب نبود. این نوع ادبیات موجب شد پیام انقلاب اسلامی از مرزهای جغرافیایی و مذهبی عبور کند و انسانهایی با گرایشهای متفاوت، خود را مخاطب آن بدانند.
وی با اشاره به تشییع رهبر شهید در عراق افزود: حضور گسترده مردم در این مراسم و ابراز ارادت گروههای مختلف، تنها به عراق محدود نیست، بلکه نمونههای فراوانی از تأثیرگذاری ادبیات فرامذهبی انقلاب اسلامی در کشورهای گوناگون وجود دارد. این تأثیرگذاری، نتیجه همان نگاه تمدنی است که انسانها را بر محور مفاهیم مشترک گرد هم میآورد.
عضو هیئت علمی مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی (ره) با یادکرد از فتحی شقاقی، رهبر شهید جنبش جهاد اسلامی فلسطین، گفت: فتحی شقاقی از شخصیتهای اهلسنت و از مبارزان مسئله فلسطین بود که سالها پیش به شهادت رسید. او کتابی با عنوان «الخمینی هو الحل» نوشت و در آن، امام خمینی (ره) را راهحل مسئله فلسطین معرفی کرد.
وی ادامه داد: این موضوع قابلتأمل است که یک مبارز اهلسنت، با وجود حضور علمای متعدد در میان اهلسنت، یک عالم شیعه دوازدهامامی را راهحل مسئله فلسطین معرفی میکند. علت این امر آن بود که ادبیات امام خمینی (ره)، ادبیاتی فرافِرقهای بود و ظرفیت داشت اهلسنت، شیعیان و دیگر گروههای درگیر مبارزه با ظلم را به خود جذب کند.
حجتالاسلام ابوطالبی اظهار کرد: این ویژگی تنها به دوران پس از پیروزی انقلاب اسلامی مربوط نبود، بلکه در دوران نهضت نیز در بیانات امام خمینی (ره) مشاهده میشد. امام در جریان مبارزه با رژیم پهلوی، از در خطر بودن اسلام سخن میگفتند و علمای اسلام را به دفاع از آن فرامیخواندند، اما اسلامی که در محور مبارزه تعریف میکردند، بهگونهای بود که اقشار مختلف جامعه میتوانستند پیام خود را در آن پیدا کنند.
وی با اشاره به تحلیل یکی از نویسندگان آمریکایی درباره انقلاب اسلامی گفت: یرواند آبراهامیان در کتاب خود درباره انقلاب اسلامی بیان میکند که شیوه سخن گفتن و مبارزه امام خمینی (ره) با رژیم پهلوی بهگونهای بود که مذهبیها ایشان را رهبر یک انقلاب مذهبی، مارکسیستها رهبر یک انقلاب با اهداف مورد نظر خود، روشنفکران رهبر یک حرکت روشنفکری و کارگران رهبر یک انقلاب کارگری میدانستند.
این استاد حوزه و دانشگاه افزود: همه اقشار و جریانهایی که با رژیم پهلوی مبارزه میکردند، احساس میکردند رهبری و سخن امام خمینی (ره) درست و بیانکننده مطالبات آنان است. مارکسیست، روشنفکر، کارگر، کشاورز و روحانی، هر یک با نگاه خود احساس میکردند امام حرف دل آنان را در برابر ظلم و استبداد بیان میکند.
وی تأکید کرد: این توانایی در گرد هم آوردن اقشار مختلف حول یک هدف مشترک، از نشانههای نگاه تمدنی امام خمینی (ره) بود. ایشان مبارزه را به مطالبات یک طبقه یا گروه خاص محدود نکردند، بلکه مفاهیمی را به کار گرفتند که برای طیف گستردهای از مردم قابلفهم و پذیرش بود.
حجتالاسلام ابوطالبی با اشاره به تداوم این رویکرد پس از پیروزی انقلاب اسلامی گفت: یکی از کلیدواژههای اصلی در ادبیات امام خمینی (ره)، تقابل «مستضعفان» و «مستکبران» بود. این مفهوم نهتنها برای شیعیان، بلکه برای مسلمانان دیگر کشورها که زیر سلطه حکومتهای وابسته به آمریکا قرار داشتند و همچنین برای مسیحیان، یهودیان و دیگر ملتهای تحت ستم نیز دارای پیام بود.
وی با نقل خاطرهای از آیتالله محمدتقی مصباح یزدی اظهار کرد: مرحوم آیتالله مصباح نقل میکردند که در سفری به آمریکای لاتین، یک کشیش مسیحی به ایشان گفته بود پس از پیروزی انقلاب اسلامی، علاقه مسیحیان آن منطقه به کلیسا افزایش یافته است. این اتفاق در حالی رخ داد که امام خمینی (ره) یک رهبر مسلمان بود و انقلاب اسلامی نیز با هدف طرح مباحث مربوط به مسیحیت شکل نگرفته بود.
عضو هیئت علمی مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی (ره) افزود: در ظاهر، انقلاب اسلامی حرکتی بود که مردم ایران برای تغییر حکومت خود انجام دادند، اما پیام آن از مرزهای ایران عبور کرد. علت این تأثیرگذاری آن بود که امام از خدا، حاکمیت الهی و نقش دین در زندگی اجتماعی انسان سخن میگفت و این مفاهیم، برای پیروان دیگر ادیان الهی نیز قابلدرک بود.
وی بیان کرد: حاکمیت الهی به معنای پذیرش آن چیزی است که خداوند مقرر کرده است و اصل ایمان به خدا، میان پیروان ادیان الهی مشترک است. به همین دلیل، هنگامی که انقلاب اسلامی با نام خدا و با هدف حاکمیت ارزشهای الهی شکل گرفت، پیروان ادیان دیگر نیز دریافتند که دین میتواند در متن تحولات اجتماعی و سیاسی نقشآفرین باشد.
حجتالاسلام ابوطالبی تصریح کرد: در آن زمان، تمدن غرب این اندیشه را ترویج میکرد که دین افیون تودهها و وسیلهای برای تسکین انسانهای گرفتار است. در چنین نگاهی، دین تنها ابزاری برای ایجاد آرامش موقت و کاهش اضطراب انسان مدرن تلقی میشد و نباید در عرصههای سیاسی و اجتماعی حضور مؤثر داشته باشد.
وی ادامه داد: انقلاب اسلامی تصویری متفاوت از دین ارائه کرد؛ مردم جهان مشاهده کردند که دین در ایران نهتنها عامل رخوت و سکون نیست، بلکه به محرک یک انقلاب بزرگ سیاسی تبدیل شده است. همین مسئله سبب شد یک مسیحی در آمریکای لاتین، بدون آنکه مسلمان شود، توجه بیشتری به کلیسا و دین خود پیدا کند و یک مسلمان اهلسنت نیز به ظرفیتهای اجتماعی و سیاسی دین توجه بیشتری نشان دهد.
این استاد حوزه و دانشگاه با نقل خاطرهای از رهبر شهید درباره مبارزان فلسطینی گفت: رهبر شهید نقل میکردند که یکی از مبارزان مارکسیست فلسطینی در جلسهای گفته بود پس از چندین سال مبارزه با رویکرد مارکسیستی، به این نتیجه رسیدهاند که برای ادامه مبارزه باید به نگاه دینی روی بیاورند.
وی افزود: یکی از علمای اهلسنت حاضر در آن جلسه از این سخن ابراز خرسندی کرده و گفته بود خوشحالیم که مبارزان مارکسیست دریافتند برای مبارزه باید به دین بازگردند؛ اما آن مبارز فلسطینی در پاسخ تأکید کرده بود مقصود آنان از دین، دینی است که امام خمینی (ره) معرفی میکند.
حجتالاسلام ابوطالبی اظهار کرد: اهمیت این سخن در آن است که فردی با تفکر مارکسیستی که اساساً خدا را قبول نداشت، در مسیر مبارزه به این نتیجه رسیده بود که الگوی دینی ارائهشده از سوی امام خمینی (ره)، توانایی هدایت یک حرکت ضدظلم و آزادیخواهانه را دارد. این همان ظرفیتی است که پیام تمدنی انقلاب اسلامی را برای گروههایی بیرون از چارچوبهای متعارف مذهبی نیز قابلپذیرش کرده است.
وی همچنین به مواضع خسرو گلسرخی در دادگاه رژیم پهلوی اشاره کرد و گفت: فیلم دادگاه خسرو گلسرخی وجود دارد و او در آن جلسه، خود را یک مارکسیست ـ لنینیست معرفی میکند؛ تفکری که اعتقادی به خدا، پیامبر و عالم غیب ندارد و تنها ماده را به رسمیت میشناسد، اما همین فرد، امام حسین (ع) را الگوی مبارزه خود معرفی میکند.
عضو هیئت علمی مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی (ره) افزود: این پرسش مطرح میشود که چگونه فردی که خدا، نبوت و امامت را قبول ندارد، امام حسین (ع) را الگوی مبارزه میداند. پاسخ آن است که نهضت عاشورا، مبارزهای روشن علیه ظلم بود و امام خمینی (ره) نیز در جریان مقابله با رژیم پهلوی، شاه را نماد ظلم و یزید زمان معرفی میکرد؛ ازاینرو، پیام قیام امام حسین (ع) برای افراد غیرمعتقد نیز قابلدرک بود.
وی خاطرنشان کرد: تبدیل شدن امام حسین (ع) به الگوی مبارزه برای فردی با تفکر مارکسیستی، یکی دیگر از نمونههای نگاه تمدنی است. در این نگاه، اصول اعتقادی نادیده گرفته نمیشود، اما پیام عدالتخواهی، ظلمستیزی و دفاع از انسانها بهگونهای ارائه میشود که مخاطبانی فراتر از یک مذهب و دین بتوانند با آن ارتباط برقرار کنند.
حجتالاسلام ابوطالبی با بیان اینکه رهبر شهید این نگاه تمدنی را با جدیت دنبال میکردند، گفت: یکی از مهمترین نمونههای این رویکرد را میتوان در نحوه تبیین موضوع وحدت اسلامی و رابطه شیعه و اهلسنت مشاهده کرد. اختلاف شیعه و اهلسنت درباره مسئله غدیر و ولایت امیرالمؤمنین علی (ع) موضوعی روشن است، اما رهبر شهید همین مسئله را با ادبیاتی وحدتآفرین مطرح میکردند.
وی ادامه داد: هر سال در عید غدیر، شماری از علمای اهلسنت در جلسات رهبر شهید حضور پیدا میکردند و سخنان ایشان درباره غدیر را میشنیدند. ایشان معتقد بودند غدیر، با وجود آنکه از موضوعات مورد اختلاف میان شیعه و اهلسنت است، میتواند به عامل وحدت مسلمانان تبدیل شود.
این استاد حوزه و دانشگاه تصریح کرد: رهبر شهید از اصل غدیر، ولایت امیرالمؤمنین (ع) و باورهای تشیع عقبنشینی نمیکردند، اما این مبانی را با اندیشه و بیانی مطرح میکردند که علمای اهلسنت نیز از آن استقبال میکردند. هنر نگاه تمدنی در همین است که فرد ضمن پایبندی کامل به اعتقادات خود، از ادبیاتی استفاده کند که موجب ایجاد دشمنی و گسترش شکاف میان مسلمانان نشود.
وی با اشاره به تعبیر «شیعه انگلیسی» افزود: رهبر شهید درباره جریانی هشدار میدادند که به نام دفاع از اهلبیت (ع)، بهگونهای سخن میگوید که همه اهلسنت را در برابر شیعه قرار میدهد و برای جامعه شیعی دشمنتراشی میکند. این شیوه، با نگاه تمدنی و راهبرد وحدت امت اسلامی سازگار نیست.
حجتالاسلام ابوطالبی بیان کرد: رهبر شهید در موضوع شهادت حضرت زهرا (س) نیز ذرهای از اعتقاد شیعی خود کوتاه نمیآمدند و هر سال در ایام فاطمیه، مراسم سوگواری و روضه شهادت آن حضرت را در بیت خود برگزار میکردند. با وجود این پایبندی صریح، علمای اهلسنت در ایران و دیگر کشورهای اسلامی ایشان را قبول داشتند و به جایگاه ایشان احترام میگذاشتند.
وی افزود: این مسئله نشان میدهد میتوان بدون عقبنشینی از ولایت امیرالمؤمنین (ع)، محبت و پیروی از اهلبیت (ع) و برائت از دشمنان آنان، ادبیاتی داشت که اهلسنت و حتی علمای آنان را نیز جذب کند. رهبر شهید با اندیشه و بیان خود، این الگو را در عمل به نمایش گذاشتند.
عضو هیئت علمی مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی (ره) با اشاره به مواضع برخی علمای اهلسنت در منطقه گفت: در یکی دو سال اخیر، شماری از علمای اهلسنت در لبنان، سوریه و برخی دیگر از کشورها بهصورت علنی اعلام کردند که از نگاه آنان، آیتالله خامنهای رهبر جهان اسلام است.
بسیاری دیگر نیز به دلیل فضای سنگین موجود، امکان اظهار صریح چنین دیدگاهی را نداشتند.
وی در ادامه به خاطرهای از سفر خود به لبنان در سال ۱۳۸۸ اشاره کرد و گفت: در جریان این سفر به غاری در یکی از مناطق سرسبز و زیبای لبنان رفتیم که مکانی تفریحی و شبیه غار علیصدر همدان بود. در آنجا با گروهی از دانشآموزان لبنانی که برای اردو آمده بودند، روبهرو شدیم.
حجتالاسلام ابوطالبی ادامه داد: یکی از این دانشآموزان که حدود ۹ یا ۱۰ سال داشت، پس از آنکه متوجه شد ما ایرانی هستیم، گفت همراه پدرش به ایران و شمال کشور سفر کرده است. از او پرسیدم ایران را بهتر میداند یا لبنان را؛ با توجه به زیباییهای طبیعی لبنان انتظار داشتم پاسخ او برتری لبنان باشد، اما گفت ایران بهتر است.
وی افزود: هنگامی که علت را از او پرسیدم، توضیح داد مقصودش این نیست که ایران از نظر طبیعت زیباتر است، بلکه ایران را به این دلیل بهتر میداند که «سید القائد» در ایران حضور دارد. این پاسخ از سوی یک کودک ۹ ساله لبنانی، نشاندهنده عمق نفوذ و تأثیر معنوی رهبری انقلاب اسلامی در میان نسلهای مختلف و فراتر از مرزهای جغرافیایی ایران بود.
این استاد حوزه و دانشگاه تأکید کرد: چنین محبتی را نمیتوان تنها با معیارهای معمول سیاسی تحلیل کرد؛ بلکه این جایگاه نتیجه نگاه تمدنی، دفاع از امت اسلامی، ایستادگی در برابر ظلم و بهکارگیری ادبیاتی است که ملتها و مذاهب گوناگون، خود را مخاطب آن میدانند.
حجتالاسلام ابوطالبی در پایان گفت: رهبر شهید ضمن پایبندی کامل به اصول و اعتقادات تشیع، پیام انقلاب اسلامی را در چارچوبی فراگیر و وحدتآفرین عرضه کردند. استمرار راه ایشان نیز نیازمند حفظ همین نگاه تمدنی است؛ نگاهی که از مبانی دینی عقبنشینی نمیکند، اما با شناخت مخاطبان گوناگون، پیام عدالتخواهی، استکبارستیزی، حمایت از مظلوم و حاکمیت الهی را به گوش ملتهای جهان میرساند.
