سنت فتنه از منظر نهجالبلاغه
سنت فتنه از منظر نهجالبلاغه
حجت الاسلام محمد هادی هدایت در شب یازدهم بهمن ۱۴۰۴ به دعوت دفتر ارتباطات فرهنگی، با تأکید بر اینکه فتنهها بخشی جداییناپذیر از سنت الهی در مسیر رشد انسانها هستند، گفت: بر اساس آموزههای قرآن، نهجالبلاغه و ادعیه، فتنه نهتنها امری گریزناپذیر، بلکه ابزاری برای خالصسازی مؤمنان و جداسازی حق از باطل است و جامعه دینی بدون عبور از فتنهها به بلوغ و آمادگی برای ظهور نخواهد رسید.
وی در ابتدای سخنان خود با اشاره به مضامین دعای افتتاح اظهار داشت: در این دعا، مؤمنان از خداوند میخواهند که با حیات معنوی، از فتنههای سنگین دوران غیبت عبور کنند؛ فتنههایی که نتیجه فقدان پیامبر، غیبت ولیّ الهی، فزونی دشمنان و شدت فشارهای زمانه است. به گفته او، این دعا نشان میدهد که مسئله فتنه از دغدغههای اساسی جامعه ایمانی در طول تاریخ بوده است.
سخنران با اشاره به کاربرد گسترده واژه «فتنه» در قرآن کریم افزود: حدود ۲۰ بار این واژه در قرآن بهکار رفته و ریشه لغوی آن به معنای «کوره» است؛ همانگونه که طلا در کوره خالص میشود، انسانها نیز در کوره فتنهها به محک گذاشته میشوند. از نگاه قرآن و نهجالبلاغه، انسانها دارای ظرفیتهای ارزشمند هستند، اما این ظرفیتها تنها در شرایط سخت و آزمونهای جدی آشکار میشود.
وی با استناد به حکمت ۹۳ نهجالبلاغه، به سخن امیرالمؤمنین(ع) اشاره کرد که میفرمایند هیچکس نباید صرفاً از اصل فتنه به خدا پناه ببرد، چرا که هیچ انسانی نیست مگر آنکه در معرض فتنه قرار دارد. به گفته سخنران، علت این امر سنت الهی در خالصسازی بندگان است و فرار از فتنه، در واقع فرار از مسیر رشد و تکامل به شمار میآید.
در ادامه، وی به آیات ابتدایی سوره عنکبوت پرداخت و گفت: خداوند بهصراحت اعلام میکند که ایمانِ بدون امتحان وجود ندارد و فتنهها ابزار جداسازی راستگویان از دروغگویان هستند. همچنین آیه ۲۵ سوره انفال هشدار میدهد که فتنهها تنها دامنگیر ظالمان نمیشود و اگر جامعهای مراقبت نکند، همه را در بر میگیرد؛ نکتهای که اهمیت هوشیاری جمعی در دوران بحران را نشان میدهد.
سخنران با تأکید بر عمومیت فتنهها تصریح کرد: حتی انبیای الهی نیز از این سنت مستثنا نبودهاند؛ چنانکه قرآن در سوره ص، به فتنه حضرت سلیمان(ع) اشاره میکند. از این رو، تصور مصونیت فردی یا تاریخی از فتنه، تصوری نادرست و برخلاف آموزههای قرآنی است.
وی افزود: قرآن در نهایت، جامعه را به دو جریان ایمان و کفر تقسیم میکند و کسانی که در مرز این دو قرار دارند، در فتنهها چهره واقعی خود را نشان میدهند. امیرالمؤمنین(ع) در خطبه ۱۶ نهجالبلاغه، این فرایند را به غربالگری تشبیه میکنند؛ غربالی که در آن ناخالصیها کنار میرود و بندگان آماده و استوار باقی میمانند.
سخنران با اشاره به روایات پیامبر اکرم(ص) و امام صادق(ع) خاطرنشان کرد: در روایات، فتنههای آخرالزمان نهتنها نکوهش نشدهاند، بلکه بهعنوان عامل نابودی منافقان، جباران و پاکسازی زمین از فساد معرفی شدهاند. به گفته او، این نگاه روایی نشان میدهد که فتنهها، مقدمهای برای تحقق وعدههای الهی هستند.
وی در بخش پایانی سخنان خود با بازگشت به حکمت ۹۳ نهجالبلاغه، تأکید کرد که پناه بردن صحیح، پناه بردن از «گمراهکنندههای فتنه» است، نه اصل فتنه. به تعبیر او، خطر اصلی در فتنهها «ریزش» است، نه خود امتحان. امام سجاد(ع) نیز در دعای ۵۴ صحیفه سجادیه، از خداوند رهایی از همین گمراهیها را طلب میکنند.
این استاد حوزه و دانشگاه در تشریح عوامل ریزش، دنیاطلبی را مهمترین عامل دانست و با استناد به خطبه ۸۲ نهجالبلاغه و آیات قرآن، گفت: مال، فرزند و احساس بینیازی، از اصلیترین ابزارهای آزمون انسان هستند. وی با اشاره به سرگذشت زبیر بن عوام تصریح کرد: حتی سابقه درخشان نیز اگر با دلبستگی به دنیا همراه شود، میتواند به ریزش در فتنهها بینجامد؛ حقیقتی که امیرالمؤمنین(ع) بهروشنی به آن اشاره کردهاند.
به گفته سخنران، فتنهها در نهایت معیار رضایت یا نارضایتی انسان از تقسیم الهی را آشکار میکنند و این همان نقطهای است که سرنوشت افراد و جوامع در آن رقم میخورد.
