دور سوم جنگ و دکترین دفاعی جدید ایران
بحث درباره احتمال آغاز دور سوم جنگ آمریکا و رژیم صهیونیستی علیه ایران، در پایان اکتبر ۲۰۲۶ به یکی از جدیترین موضوعات راهبردی منطقه تبدیل شده است. گزارشهای متعددی که در نشریاتی چون فارین پالیسی، سیانان، المانیتور و نیویورکتایمز منتشر شده، از اطلاعرسانی دولت ترامپ به متحدان خود درباره احتمال عملیات نظامی تازه پس از انتخابات میاندورهای سوم نوامبر حکایت دارد. فرماندهی مرکزی آمریکا نیز گزینههای حمله مجدد را به ترامپ ارائه کرده است. با این حال، آنچه این دور از جنگ را از دو دور پیشین متمایز میکند، فروپاشی دو ستون اصلی راهبرد تهاجمی پیشین است، غافلگیری راهبردی و ترور رأس.جمهوری اسلامی ایران امروز خود را در موقعیت طرفی که تنها منتظر ضربه باشد تعریف نمیکند و برای جنگی فرسایشی و طولانی، آمادگی نهادی و پراکندهسازیشده ایجاد کرده است.
دو دور قبلی جنگ، یعنی جنگ دوازدهروزه ژوئن ۲۰۲۵ و عملیات موسوم به خشم حماسی در فوریه ۲۰۲۶، با حملات هوایی گسترده و ترورهای هدفمند آغاز شدند، اما هدف اصلی یعنی تغییر رژیم در ایران را محقق نکردند. جمهوری اسلامی نه تنها استوار باقی ماند، بلکه رهبری آن سازگاری چشمگیری با حملات نظامی و محاصره اقتصادی از خود نشان داد. ارزیابیهای اطلاعاتی آمریکا نشان میدهد با وجود ماهها درگیری و حملات هدفمند، زمان گریز هستهای ایران همچنان در همان بازه پیشین باقی مانده است. آژانس بینالمللی انرژی اتمی حتی نمیتواند محل حدود چهارصد و چهل کیلوگرم اورانیوم غنیشده تا شصت درصد را راستیآزمایی کند. این واقعیت ساختاری، معنای روشنی برای دور سوم جنگ دارد، ترور یک نظام سیاسی و امنیتی که نهادی و غیرمتمرکز شده، سود حاشیهایاش آنقدر پایین آمده که نمیتواند روایت سیاسی یک جنگ تازه را بسازد.
در چنین بستری، مهمترین متغیری که در ارزیابی دور سوم جنگ کمترین برآورد را میگیرد، تحول در دکترین دفاعی ایران است. تهران در نُه ماه گذشته از دکترین دفاع در مرزها به دکترین مقابله در عمق حرکت کرده است. سیانان گزارش میدهد که ایران سیگنال داده دکترین نظامی جدید و تهاجمیتری را در پیش میگیرد؛ یعنی منتظر ضربه نمیماند و حتی ممکن است حملات پیشدستانه انجام دهد. فهرست اهداف انتقامجویی ایران بسیار فراتر از پایگاههای نظامی سنتی آمریکا و اسرائیل رفته است، کابلهای اینترنت زیردریایی، مراکز داده هوش مصنوعی، تأسیسات نفت و گاز منطقه و حتی پایگاههای نیروی هوایی آمریکا و گرههای لجستیکی در اروپا. این گفتار بازدارندگی، هدفش جلوگیری از جنگ است، اما همزمان معنای عملیاتی روشنی دارد.
بنیادیترین تفاوت نظامی دور سوم با دورههای قبل، دکترین دفاع موزاییکی است. عملیات خشم حماسی با یکی از چشمگیرترین ترورهای تاریخ آغاز شد و رهبر معظم انقلاب، فرماندهی کل سپاه و چند تن از مقامات عالیرتبه کشور در نخستین موج حملات هوایی شهید شدند. با این حال، ماشین نظامی ایران از کار نیفتاد. ساختار فرماندهی و کنترل به سی و یک فرماندهی منطقهای نیمهمستقل بازسازماندهی شده است تا فرماندهان محلی حتی در صورت آسیب به رهبری مرکزی بتوانند مستقلاً و مستمراً بجنگند. حزبالله نیز بر اساس همین دکترین در حال بازسازماندهی است. معنای این وضعیت برای دور سوم روشن است، حتی اگر آمریکا و رژیم صهیونیستی بار دیگر کار را با ترور آغاز کنند، اثر راهبردی آن باز هم کاهش مییابد؛ ماشین نظامی غیرمتمرکز با از دست دادن سر از حرکت نمیایستد.
در کنار این تحولات میدانی، شبکه مقاومت در حالت فعال قرار دارد. ایران از حزبالله خواسته آمادگی نظامی را بهطور چشمگیری افزایش دهد، مقاومت عراق مانورهای چرخخاموش را آغاز کرده و انصارالله توانایی خود را برای ضربه زدن به کشتیرانی دریای سرخ و اهداف سعودی ادامه میدهد. تقویت این همکاری افقی یعنی میدان دور سوم جنگ فقط ایران نیست، بلکه کمانی از لبنان تا یمن و از عراق تا خلیج فارس است. سوزان مالونی از بروکینگز میگوید انتقام نه فقط از طرف ایران، بلکه از متحدان و شرکای منطقهای آن خواهد آمد و اهداف شامل اهداف اقتصادی نرم که میتوانند سالها کشورهای خلیج فارس را تضعیف کنند، مانند فرودگاهها، خواهد بود.
در پاسخ به این شرایط، فرماندهی کل قوا در دیدار با فرماندهان ارشد نیروهای مسلح، دکترین دفاعی کشور را در نقطهای محوری بازتعریف کرد. برجستهترین دستور این دیدار، تأکید بر پاسخ فوری، اثرگذار و بدون محدودیت جغرافیایی به هر سطح و نوع تهدید دشمن است. این دستور، تغییر کیفی مهمی در دکترین دفاعی ایران ایجاد میکند؛ زیرا پیشتر پاسخها عمدتاً در چهارچوب جغرافیای مشخص و متناسب با منشأ تهدید تعریف میشد. حذف محدودیت جغرافیایی به معنای آن است که نیروهای مسلح مجازند در هر نقطهای منافع دشمن را هدف قرار دهند. رسانههای انگلیسیزبان از جمله فایننشال تایمز و اکسیوس این فرمان را برجسته کرده و آن را به معنای کنار گذاشتن دکترین دفاع در مرزها و اتخاذ دکترین مقابله در عمق تفسیر کردهاند. سخنگوی ارتش ایران نیز اعلام کرد در صورت تجاوز جدید، تأسیسات، تجهیزات، پرسنل و منافع آمریکا در هر کجا که در دسترس باشد میتواند هدف قرار گیرد.
دومین محور این دکترین، تعیین شرایط پایان جنگ است. رهبری معظم تصریح کردند در صورت تکرار حملات نظامی یا تروریستی، این نیروهای مسلح و ملت ایران هستند که زمان و شرایط پایان آن را تعیین میکنند. این جمله، بازتاب اصل کنترل طرف ایرانی بر چرخه تشدید جنگ است و پیامی روشن به دشمنان میدهد، آغاز تنش در اختیار آنهاست، اما پایان آن در اختیار ایران خواهد بود. این محور از منظر روانی و عملیاتی، ابتکار عمل را از دشمن سلب میکند و به آنها این پیام را میدهد که وقتی میخواهند برای شروع جنگ تصمیم بگیرند، بدانند برای پایان آن قرار نیست آنها تصمیمگیر باشند.
سومین محور، بازدارندگی حداکثری است. آمادگی رزمی هوشمندانه برای مقابله پرقدرت با دشمنان بهعنوان الزام بازدارندگی حداکثری معرفی شد. بازدارندگی حداکثری صرفاً به معنای انباشت تسلیحات نیست، بلکه ترکیبی از آمادگی نیروی انسانی، هوشمندی اطلاعاتی، سرعت واکنش و توانایی طراحی سناریوهای متنوع و خارج از محاسبه دشمن و توانایی غافلگیر کردن اوست. این محور نشان میدهد راهبرد ایران از بازدارندگی حداقلی به سمت بازدارندگی همهجانبه و چندلایه حرکت کرده است. در همین چارچوب، تأکید بر تقویت معماری اطلاعات نظامی، تعمیق دفاع بومی در دو حوزه دکترین و تاکتیک و رشد توانمندیهای روزآمد دفاعی با بهرهگیری از فناوریهای نوین، نشاندهنده رویکرد نظاممند به توسعه قدرت دفاعی است.
چهارمین محور عملیاتی، بهروزرسانی بانک اهداف است. دستور بهروزرسانی بانک اهداف بهنحوی که انواع داراییهای مادی و غیرمادی دشمن آمریکایی و صهیونیستی در تیررس نیروهای مسلح قرار گیرد، یکی از عملیاتیترین محورهای این دیدار است. بانک اهداف، سند فنی و راهبردی هر سازمان نظامی است و بهروزرسانی آن به معنای شناسایی دقیق، مستمر و جامع نقاط آسیبپذیر دشمن است. تأکید بر داراییهای غیرمادی مانند زیرساختهای سایبری، اطلاعاتی و اقتصادی در کنار داراییهای مادی، نشاندهنده ماهیت دفاع در جنگهای نوین ترکیبی است. دارایی دشمن فقط ناو، پایگاه هوایی یا انبار مهمات نیست؛ اعتبار سیاسی، شبکه فرماندهی و کنترل، سامانههای ارتباطی، توان حمایت از متحدان و تصویر قدرت شکستناپذیر نیز بخشی از داراییهای راهبردی دشمن محسوب میشود. وقتی بانک اهداف همه این سطوح را دربرگیرد، طراح تجاوز نمیتواند هزینه جنگ را به چند هدف نظامی یا یک منطقه جغرافیایی محدود کند.
پنجمین محور، حمایت ملی بهعنوان رکن بازدارندگی است. رهبر انقلاب، حمایت ملی از نیروهای مسلح را از ارکان بازدارندگی در برابر بیگانگان ایرانستیز و مزدوران داخلی آنها دانستند. این محور، پیوند میان امنیت و مشروعیت مردمی را برجسته میکند. بازدارندگی صرفاً نظامی نیست؛ پشتوانه اجتماعی و اعتماد عمومی، خود عاملی بازدارنده است که دشمن را از محاسبه فروپاشی داخلی ناامید میکند. حضور هشتماهه مردم در میادین که به موازات پایمردی نیروهای نظامی، انتظامی و بسیجی از تمامیت سرزمینی و نظام اسلامی حفاظت کرده است، پیوندی تاریخی و هویتی میان نیروهای مسلح و مردم ایجاد میکند.
ششمین محور، جبهه مقاومت و نظم جدید منطقه است. قدردانی از استواری هوشمندانه جبهه مقاومت در کشورهای مختلف و توصیف وحدت ساحات بهعنوان متغیری تعیینکننده با تأثیر راهبردی در شکلدهی به نظم جدید سیاسی و امنیتی در غرب آسیا، نشاندهنده نگاه فراملی و راهبردی رهبری به تحولات منطقه است. مقاومت در لبنان، یمن، عراق، فلسطین و دیگر جغرافیاهای منطقه، واحدهای یک ارتش کلاسیک نیستند که از یک اتاق فرمان اداره شوند؛ بلکه ملتهایی هستند که تجربه مشترکی از اشغال، تحقیر، مداخله خارجی و سلطهطلبی آمریکا و رژیم صهیونیستی دارند. ارزش راهبردی این جبهه در همین تکثر جغرافیایی و وحدت هدف نهفته است. وحدت ساحات به این معناست که دشمن نمیتواند یک جبهه را منزوی و سپس آن را بهتنهایی نابود کند.
مجموع این محورها تصویری از یک دکترین دفاعی منسجم، چندلایه و آیندهنگر ترسیم میکند که در آن بازدارندگی نظامی، هوشمندی اطلاعاتی، پشتوانه مردمی، بنیه معنوی، فناوری نوین و نگاه منطقهای در هم تنیدهاند. پیام راهبردی این دیدار برای دشمنان روشن است، هرگونه تهدید با پاسخی نامحدود، فوری و اثرگذار مواجه خواهد شد و ابتکار تعیین سرنوشت تنش در اختیار ایران است. برای نیروهای مسلح نیز این دستورات، نقشه راهی برای ارتقای آمادگی، بهروزرسانی طرحهای عملیاتی و تقویت پیوند با ملت است.
جمعبندی تحلیلی این وضعیت، دوگانه دور سوم جنگ را آشکار میکند. این جنگ از نظر نظامی نیاز تلقی میشود، چون دو دور قبلی مشکل را حل نکردند؛ اما از نظر نظامی ممکن نیست، چون منطق غافلگیری و ترور رأس که بر آن استوار بود از کار افتاده است. این جنگ از نظر سیاسی جذابیت دارد، چون نتانیاهو و ترامپ هر دو تحت فشار داخلیاند؛ اما از نظر سیاسی سمی است، چون قیمت نفت، مخالفت متحدان و خستگی جنگ هزینهها را مستقیماً به دو جنایتکار منتقل میکند. این جنگ از نظر راهبردی ابزاری برای بازگرداندن ایران به میز مذاکره توصیف میشود؛ اما ایرانی که برای جنگ طولانی آمادگی نهادی دارد و ساختار تصمیمگیریاش دیگر به یک نقطه واحد قابل ترور وابسته نیست، دقیقاً همان طرفی است که کمترین احتمال تسلیم در برابر فشار نظامی را دارد. تشدیدی که نه در میدان قابل پیروزی است، نه پشت میز مذاکره قابل جمعبندی، نه حمایت متحدان را دارد و نه برای رأیدهنده داخلی هیچ سود محسوسی میآورد، در چارچوب تحلیل راهبردی عقلی هیچ توجیهی ندارد. با این حال، همین حسابوکتاب زمانبندی انتخاباتی، اضطراب بقای سیاسی شخصی و توهم اینکه شاید ضربه بعدی همهچیز را تغییر دهد، طرف آمریکایی و صهیونیستی را به سوی این تشدید بدون خروجی سوق میدهد.


