ایران معاصر و تجربه‌های مقاومت
ایران معاصر و تجربه‌های متفاوت
بازخوانی دو قرن رویارویی، رهبری دینی و تاب‌آوری ملی
تاریخ ۲۰۰ سال اخیر ایران آکنده از تقاطع‌های سرنوشت‌ساز، تهاجم قدرت‌های استعماری، جنبش‌های ضداستبدادی و خیزش‌های استقلال‌طلبانه است. پرسش بنیادین همواره این بوده که: چه عاملی در تاریخ معاصر ایران قدرت بسیج توده‌ها، صیانت از هویت سرزمینی و مقاومت در برابر ابرقدرت‌ها را فراهم کرده و ریشه ناکامی‌ها در کجاست؟
به گزارش دفتر اراتباطات فرهنگی حجت‌الاسلام دکتر مهدی ابوطالبی، دانشیار و عضو هیئت علمی مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی (ره)، در سخنرانی تخصصی خود با عنوان «ایران معاصر و تجربه‌های متفاوت» به کالبدشکافی تحلیلی این فرآیند پرداخته است. وی با رویکردی تاریخی‌ـ‌اجتماعی استدلال می‌کند که حلقه مفقوده یا کلید پیروزی در تمامی بزنگاه‌های معاصر، «میزان همگرایی مردم با نهاد مرجعیت/ولایت دینی» و «پرهیز از خطاهای محاسباتی صرفاً مادی» بوده است.
۱. تبارشناسی الگوی ولایت‌پذیری و مرجعیت در جامعه ایرانی
دکتر ابوطالبی بحث خود را با ریشه‌یابی نگاه جامعه ایرانی به حاکمیت و مشروعیت آغاز می‌کند. جامعه ایران از دیرباز در مواجهه با ظلم، استبداد یا تهاجم بیگانه، پناهگاه و مرجع تصمیم‌گیری نهایی را در علمای دین و سلاله اهل‌بیت (ع) می‌دیده است.
- گواهی تاریخ‌نگاران و مستشرقان: وی با ارجاع به اسناد تاریخی و سفرنامه‌هایی چون سفرنامه ژان شاردن خاطرنشان می‌کند که حتی در عصر صفوی نیز این تفکر در میان بخش قابل‌توجهی از شیعیان ریشه داشت که حکومت شایسته و مشروع در دوران غیبت، متعلق به فقیه عادل و جامع‌الشرایط است.
- پیوند عاطفی و تکلیفی: مفهوم ولایت در جامعه ایرانی صرفاً یک پیوند خشک حقوقی نبوده، بلکه ترکیبی از ارادت و محبت به اهل‌بیت (ع) و التزام به احکام فقهی به شمار می‌آمده که در بزنگاه‌ها به محرک عظیم فداکاری جمعی تبدیل می‌شده است.
۲. جنگ‌های ایران و روس؛ حضور مردم و چالش فرماندهی سیاسی
نخستین تجربه کلان رویارویی مدرن ایران با تهاجم خارجی در قرن نوزدهم، جنگ‌های دوره قاجار با روسیه تزاری بود:
- فتوای جهاد فقها: بزرگانی چون شیخ جعفر کاشف‌الغطاء، ملا احمد نراقی، میرزای قمی و سید محمد مجاهد با صدور احکام جهاد، توده‌های مؤمن را به خطوط مقدم کشاندند و لایه‌ای عمیق از مشروعیت دفاعی ایجاد کردند.
- عامل ناکامی و واگذاری اراضی: دکتر ابوطالبی تصریح می‌کند که شکست‌ها و قراردادهای تحمیلی گلستان و ترکمانچای، ناشی از کم‌کاری توده‌ها یا انفعال علما نبود؛ بلکه اختیار ساختار فرماندهی، مذاکرات پشت‌پرده و ابزارهای حکومتی در دست دربار و جریاناتی بود که همگام با روح جهاد حرکت نکردند. این رویداد نشان داد اگر قدرت تصمیم‌گیری سیاسی با نگاه ولایی و جهادی همسو نباشد، حضور فداکارانه مردم ممکن است به نتیجه مطلوب ختم نشود.
۳. حماسه جنوب در برابر استعمار بریتانیا؛ الگوی مقاومت نامتقارن
تجربه دیگر، پایداری مردم جنوب ایران (بوشهر و تنگستان) در چند مرحله تهاجم ارتش بریتانیاست:
- جهاد شیخ حسن آل‌عصفور و باقرخان تنگستانی: تبلور اتکای رزمندگان بومی به فتاوای شرعی برای حفاظت از تمامیت ارضی.
- حماسه رئیس‌علی دلواری، زائرخضرخان و شیخ حسین چاه‌کوتاهی: در جنگ جهانی اول، با وجود برتری مطلق تسلیحاتی ناوگان و پیاده‌نظام بریتانیا، نیروهای مقاومت محلی با تکیه بر انگیزه دینی و حکم علمای وقت نجف و منطقه، ماشین جنگی دشمن را زمین‌گیر کردند.
- درس تاریخی: هرچند سرداران محلی به شهادت رسیدند، اما استعمار هرگز نتوانست اشغال دائمی و سلطه روانی را بر آن خطه تثبیت کند؛ این نماد پیروزی انگیزه و ایمان بر توان مادی است.
۴. نهضت تنباکو؛ قدرت انحصاری حکم فقیه در تغییر معادلات جهانی
یکی از درخشان‌ترین ایستگاه‌های تاریخی، جنبش لغو امتیاز انحصار توتون و تنباکو (قرارداد رژی) بود:
- شکستن استبداد و استعمار با یک خط فتوا: حکم تحریم فتوایی میرزای شیرازی چنان نفوذی ایجاد کرد که حتی در اندرونی کاخ ناصرالدین‌شاه قلیان‌ها شکسته شد.
- تحلیل مفهومی: به تعبیر سخنران و بر مبنای موضع‌گیری‌های بزرگانی چون میرزاحسن آشتیانی، جامعه ایرانی مخالفت با حکم مرجع تقلید را هم‌سنگ مخالفت با امام زمان (عج) تلقی می‌کرد. نهضت تنباکو نشان داد که اگر اراده ملی ذیل یک پرچم الهی متمرکز شود، بزرگ‌ترین کارتل‌های استعماری بریتانیا چاره‌ای جز تسلیم ندارند.
۵. از مشروطه و نهضت نفت تا انقلاب اسلامی؛ سیر تکاملی یک تجربه
دکتر ابوطالبی با مرور حوادث مشروطه (نقش ستارخان و باقرخان ذیل فتاوای آخوند خراسانی و مراجع نجف) و سپس نهضت ملی‌شدن صنعت نفت (نقش بی‌بدیل آیت‌الله کاشانی در همراه ساختن مردم) تأکید می‌کند:
- در تاریخ معاصر، هر زمان پیوند دین، رهبری مذهبی و بدنه اجتماعی گسسته شد یا سیاستمداران احساس بی‌نیازی از مبانی دینی کردند، شکست یا انحراف قطعی بود (مانند کودتای ۲۸ مرداد پس از تفرقه میان مصدق و کاشانی).
- اوج تکامل این تجارب در انقلاب اسلامی ۱۳۵۷ و دوران دفاع مقدس رقم خورد؛ جایی که رهبری فقیه عادل (امام خمینی) نه در حاشیه حکومت، بلکه در رأس فرماندهی قرار گرفت و برای نخستین بار در ۲۰۰ سال گذشته، کشور در تهاجمی بین‌المللی حتی یک وجب از خاک خود را از دست نداد.
۶. نقد ترازوی مادی؛ نفی «خطای محاسباتی» و نقش عوامل معنوی
بخش عمده‌ای از سخنرانی به فلسفه سیاسی و محاسباتی مواجهه با جبهه استکبار اختصاص دارد:
- فراتر از فرمول‌های سخت‌افزاری: محاسبات نظامی، بودجه و تکنولوژی مهم هستند، اما تقلیل معادلات پیروزی و شکست به آمار جنگ‌افزارها، یک «خطای محاسباتی مرگبار» است.
- سنت‌های الهی و نمونه‌های قرآنی: ارجاع به ماجرای حضرت موسی (ع) در برابر فرعون و نبردهای صدر اسلام (مانند بدر) نشان می‌دهد که طبق وعده الهی، جریان حق در صورت استقامت، مشمول نصرت غیبی و امدادهای پیش‌بینی‌ناپذیر می‌شود.
- تاب‌آوری اجتماعی: عامل تعیین‌کننده نهایی، روحیه مقاومت و استواری مردم است. دشمن بیش از آنکه بر ابزار نظامی تکیه کند، بر ایجاد خطای محاسباتی در ذهن نخبگان و مسئولان و شکستن اراده مردم سرمایه‌گذاری می‌کند.
پیام‌های کلیدی و نتیجه‌گیری راهبردی
سخنرانی دکتر ابوطالبی را می‌توان در چند گزاره کلیدی جمع‌بندی کرد:
- ولایت فقیه به مثابه دژ امنیت ملی: در تاریخ ایران، ولایت صرفاً نظریه‌ای کلامی نبوده، بلکه ستون فقرات حفظ انسجام، تمامیت ارضی و استقلال کشور در طوفان‌های استعماری بوده است.
- تکلیف مسئولان و نخبگان: بزرگ‌ترین آفت در برابر تهدیدات کنونی، مرعوب‌شدن در برابر ابزارهای دشمن و حذف فاکتور معنویت، ایمان و نصرت الهی از جدول محاسبات است.
- ظرفیت بی‌نظیر کنونی: به باور سخنران، حضور، بصیرت و آمادگی امروز مردم در صحنه‌های انقلاب اسلامی در مقایسه با دوره‌های قاجار و پهلوی در بالاترین سطح تاریخی خود قرار دارد و همین پیوند ضامن عبور از چالش‌های پیچیده معاصر خواهد بود.
