شعام؛ فراسوی نگاه جناحی
در بحث از تصمیمگیریهای کلان امنیتی کشور، همواره این پرسش مطرح بوده که آیا شورای عالی امنیت ملی تحت تأثیر گرایشهای جناحی خاصی عمل میکند یا فراتر از منازعات سیاسی روز، به منافع ملی میاندیشد. بررسی مصادیق عینی نشان میدهد که این نهاد راهبردی، برخلاف برخی روایتهای سطحی، همواره تابع منطقی فراجناحی بوده است.
برای روشن شدن این ادعا، کافی است به چند نمونه عینی اشاره کرد. در دوره ریاست جمهوری خاتمی، شعام مصوبهای درباره حصر منتظری تصویب کرد که مورد تأیید رهبری نیز قرار گرفت. همچنین در سال هفتاد و هفت، رهبر انقلاب با تصمیم شعام برای حمله به طالبان مخالفت کردند. در دوره ریاست حسن روحانی، شعار طرح رفع حصر موسوی و کروبی را رد کرد. و در دوره ریاست پزشکیان، شعام بستن تنگه هرمز را در جنگ رمضان تصویب کرد که باز هم مورد تأیید رهبری قرار گرفت. این چهار نمونه از دورههای ریاست جمهوری متفاوت - از اصلاحطلب تا اصولگرا - نشان میدهد که خروجی شعام نه بر اساس سلیقه جناحی رئیس جمهور وقت، بلکه بر اساس تشخیص جمعی از مصالح ملی شکل میگیرد.
ترکیب اعضای ثابت شعام نیز این فراجناحی بودن را تأیید میکند. رئیس جمهور، رئیس مجلس، رئیس قوه قضائیه، رئیس ستاد کل، رئیس سازمان برنامه و بودجه، وزرای اطلاعات، خارجه و کشور، و دو نماینده رهبری حق رأی ثابت دارند. فرماندهان سپاه و ارتش نیز در موضوعات مرتبط با خود حق رأی دارند. نکته کلیدی آنکه وزرای اطلاعات و خارجه و گاهی وزیر کشور با هماهنگی رهبری تعیین میشوند. این ترکیب، شعام را از تبدیل شدن به ابزار یک جناح خاص مصون نگه داشته است.
نکته مهمتر اما در اصل صد و هفتاد و ششم قانون اساسی نهفته است. بر اساس بند آخر این اصل، مصوبات شعام حتی با اکثریت آرا نیز بدون امضای رهبر قابل اجرا نیست. این یعنی هر تصمیمی که در این شورا گرفته شود، پیش از آنکه جنبه اجرایی پیدا کند، باید از بالاترین سطح نظام تأییدیه بگیرد. پس شعام به هیچ وجه «دولتِ درون دولت» نیست، و نمیتواند خلاف جهتگیری کلی نظام حرکت کند.
در نتیجه، ادعای حاکمیت نگاه جناحی بر شعام یا اینکه این شورا با رأی چند عضو دولت پیش میرود، با واقعیتهای نهادی و سوابق عملی همخوانی ندارد. این شایعات نه تنها به اعتبار یک نهاد عالی امنیتی آسیب میزند، بلکه مردم را نسبت به تصمیمات حساس کلان دچار تردید بیجایی میکند. شعام همچنان یکی از معدود نهادهایی است که توانسته خود را از منازعات روزمره سیاسی فراتر نگه دارد.
