تنگه هرمز؛ قلب تپنده اقتصاد جهانی
در کالبد اقتصاد سیاسی جهان، کمگذر آبی وجود دارد که به اندازه تنگه هرمز، توانایی متوقف کردن چرخهای دندههای صنعت و تکنولوژی جهانی را داشته باشد. این شریان حیاتی و استراتژیک که بخش عظیمی از جریان انرژی سیاره را در خود جای داده، در روزهای اخیر و با تشدید تنشها در منطقه، از یک مسیر تجاری معمولی به یک گلوگاه بحرانی تبدیل شده است. آنچه در حال رخ دادن است، فراتر از یک درگیری نظامی محدود یا یک اختلاف مرزی است؛ لرزهای عمیق که تار و پود اقتصاد جهانی را لرزانده و پیامدهای آن از بازارهای نفت خام تا سیستمهای بانکی داووس و والاستریت نفوذ کرده است. تحلیل وضعیت فعلی تنگه هرمز، روایتی از شکنندگی ساختارهای اقتصادی جهانی در برابر واقعیتهای قدرت سخت در غرب آسیا را آشکار میسازد.
ملموسترین و فوریترین پیامد بیثباتی در تنگه هرمز، شوک وارد شده به بازار انرژی است. نفت، خون حیاتی ماشین صنعتی مدرن است و هر اختلالی در جریان خون، بلافاصله با علائم حیاتی بحرانی در بدن اقتصاد جهانی بروز میکند. افزایش ریسکهای عملیاتی در این تنگه، مستقیماً به افزایش هزینههای بیمه و حملونقل محمولههای نفتی منجر شده است. این هزینههای اضافی، به سرعت از دوش شرکتهای کشتیرانی برداشته شده و روی دوش مصرفکنندگان نهایی گذاشته میشود.
افزایش قیمت طلای سیاه، مانند یک واکنش زنجیرهای عمل میکند. اقتصادهای واردکننده انرژی، به ویژه در قاره اروپا که هنوز زخمهای قطع گاز روسیه را به یاد دارند، اکنون با موج جدیدی از گرانی مواجه شدهاند. گزارشها حاکی از آن است که هزینههای انرژی در اروپا تا حدود ۳۰ درصد افزایش یافته است. این رقم، تنها یک آمار خشک نیست؛ بلکه به معنای توقف خطوط تولید، ورشکستگی کارخانههای انرژیبر و کاهش قدرت خرید خانوارهاست. فشار مضاعف ناشی از این افزایش قیمت، بانکهای مرکزی اروپا و آمریکا را در برابر یک معمای پیچیده قرار داده است: چگونه میتوان تورم فزاینده ناشی از شوک انرژی را مهار کرد، بدون آنکه با افزایش نرخ بهره، اقتصاد شکننده جهانی را به سمت رکود عمیق سوق داد؟ این وضعیت، اقتصاد جهانی را در یک دوراهی سخت میان «تورم سوزان» و «رکود یخزده» قرار داده است.
اما بحران تنگه هرمز، تنها به محمولههای نفتی محدود نمیشود؛ بلکه لرزههای خود را به زیرساختهای مالی و تجارت بینالمللی نیز منتقل کرده است. در دنیای مدرن، تجارت بدون جریان مالی معنا ندارد. افزایش ریسکهای ژئوپلیتیک منجر به نوعی «فلج عملیاتی» در موسسات مالی بزرگ بینالمللی شده است. بانکهای غولپیکر و چندملیتی، که همیشه در پی سودآوری در مناطق پرخطر بودهاند، اکنون با احتیاط و ترس از تحریمهای ثانویه یا خطرات امنیتی، فعالیت خود را در مراکز مالی کلیدی خلیج فارس محدود کردهاند.
خروج یا کاهش فعالیت بانکهایی مانند «جیپی مورگان» از منطقه، توانایی تأمین مالی تجارت را به شدت تضعیف کرده است. گشایش اعتبار اسنادی (LC)، مدیریت ریسک ارزی و تسویه تراکنشهای بینالمللی، که ستونهای اصلی تجارت جهانی هستند، دچار اختلال شدهاند. این پدیده بسیار خطرناک است؛ زیرا حتی اگر فیزیکاً نفت در کشتیها وجود داشته باشد، عدم توانایی در انتقال پول و انجام تراکنشهای بانکی، عملاً جریان تجارت را متوقف میکند. شرکتها مجبور میشوند رویکردهای محتاطانهتری در مدیریت نقدینگی اتخاذ کنند، سرمایهگذاریهای بلندمدت را به تعویق اندازند و در نتیجه، رشد اقتصادی جهانی با چالشهای جدی مواجه شود. در واقع، پول نیز مانند نفت، به دنبال مسیرهای امن است و وقتی تنگه هرمز ناامن میشود، جریان پول نیز خشک میشود.
در واکنش به این بحران چندوجهی، کشورهای صنعتی و گروههای اقتصادی مانند G7 تلاش کردهاند با ابزارهای سنتی خود، یعنی آزادسازی ذخایر استراتژیک نفت، آتش را خاموش کنند. این اقدام که در گذشته در بحرانهای کوتاهمدت کارساز بوده است، اکنون با واقعیتی متفاوت روبروست. آزادسازی ذخایر استراتژیک، بیشتر یک ابزار روانی است تا یک راه حل عملیاتی پایدار.
مشکل اصلی اینجاست که در بحران فعلی، کمبود موقت عرضه نیست، بلکه ترکیبی از عوامل ژئوپلیتیک، اختلال در مسیرهای لجستیکی و فلج شدن سیستمهای مالی است. نفتی که از ذخایر استراتژیک آزاد میشود، همچنان باید از تنگه هرمز عبور کند، بیمه شود و از طریق شبکه بانکی بینالمللی که دچار اختلال شده، تسویه گردد. بنابراین، تزریق نفت به بازار بدون حل مشکل «امنیت انتقال» و «تسویه مالی»، مانند پمپاژ سوخت به موتوری است که شلنگهای آن مسدود شده باشند. این ابزارها ممکن است بتوانند برای مدت کوتاهی رفتارهای هیجانی معاملهگران را در بازارهای آتی کنترل کنند، اما نمیتوانند ریشههای ساختاری بحران را درمان کنند.
کشورها احتمالاً به سمت تنوعبخشی به منابع انرژی، تقویت انرژیهای تجدیدپذیر و ایجاد ذخایر استراتژیک بزرگتر و متنوعتر حرکت خواهند کرد. اما مهمتر از آن، تلاش برای بازسازی زنجیرههای تأمین به گونهای است که در برابر شوکهای ژئوپلیتیکی تابآورتر باشند. این تغییرات ساختاری، اگرچه در کوتاهمدت هزینهبر و دشوار خواهند بود، اما ضرورتی اجتنابناپذیر برای بقای اقتصاد جهانی در عصر جدید تنشها هستند. جهان در حال یادگیری است که امنیت انرژی، تنها موضوعی فنی نیست، بلکه عمیقاً گره خورده با دیپلماسی، امنیت ملی و توازن قدرت در مناطق حساس است.
در این میان، نباید از دیدگاه عدالتخواهانه و حقطلبه جمهوری اسلامی ایران غافل شد؛ استفاده از ظرفیت راهبردی تنگه هرمز، واکنشی طبیعی و بهحق در برابر تجاوزات آشکار آمریکا و رژیم صهیونیستی است. جنگی که ناحق توسط استکبار جهانی و این رژیم منحوس به ملت شریف ایران تحمیل شده، ضرورت دفاع از تمامیت ارضی و منافع ملی را دوچندان میکند. در این شرایط، ایران به عنوان حامی اصلی امنیت و ثبات در منطقه، حق دارد از ابزارهای بازدارنده خود برای متوقف کردن قطار جنایت دشمنان استفاده کند. کنترل این شریان حیاتی، نه تنها تهدیدی علیه صلح جهانی نیست، بلکه پاسخی قاطع به توطئههایی است که امنیت ملی ایران را هدف قرار دادهاند. بنابراین، هرگونه فشار اقتصادی ناشی از این وضعیت، مستقیماً بر گردن سیاستهای مداخلهجویانه و جنگافروزانه واشنگتن و تلآویو است که با نادیده گرفتن هشدارهای جدی تهران، منطقه را به آستانه یک بحران بزرگ سوق دادهاند.
