بحران تنگه هرمز و تهدید امنیت غذایی جهانی
بحران جاری در خلیج فارس و بسته شدن تنگه هرمز، بار دیگر آسیبپذیری سیستم غذایی جهانی در برابر شوکهای ژئوپلیتیکی و نظامی را آشکار ساخته است. این آبراه استراتژیک که سالانه میلیونها بشکه نفت و مقادیر قابل توجهی کالای غیرنفتی از آن عبور میکند، نقش حیاتی در زنجیرههای مختلف تأمین جهانی ایفا میکند. آنچه این بحران را در حوزه کشاورزی متمایز میسازد، تمرکز بر تأثیرات مستقیم و غیرمستقیم آن بر بازار کود شیمیایی و در پی آن، امنیت غذایی جهان است.
منطقه خلیج فارس موقعیت منحصربهفردی در تولید و صادرات کودهای شیمیایی جهان دارد. طبق دادههای موجود، این منطقه مسئول تأمین حدود ۳۰ تا ۳۵ درصد صادرات اوره جهان و ۲۰ تا ۳۰ درصد صادرات آمونیاک در سالهای اخیر بوده است. این سهم قابل توجه، حاصل حضور شرکتهای بزرگ تولیدکننده در کشورهایی چون قطر، عربستان سعودی و ایران است.
شرکت کود شیمیایی قطر به عنوان بزرگترین صادرکننده اوره جهان، حدود ۱۴ درصد تجارت جهانی این محصول را به تنهایی بر عهده دارد. پس از بحران اخیر و تعطیلی کارخانههای گازی قطر، این شرکت عملاً از چرخه صادرات خارج شده است. ایران نیز پس از روسیه، مصر و عربستان سعودی، چهارمین صادرکننده بزرگ اوره جهان به شمار میرود.
بر اساس گزارشهای سازمان ملل متحد، حدود شانزده میلیون تن کود شیمیایی در سال ۲۰۲۴ از طریق دریا از منطقه منتقل شده است. این رقم، بخش قابل توجهی از تجارت جهانی کود را تشکیل میدهد و هرگونه اختلال در جریان عبور این محمولهها، میتواند پیامدهای گستردهای بر تولیدات کشاورزی جهان داشته باشد. نکته قابل توجه این است که تقریباً نیمی از تولید جهانی غذا به کود شیمیایی نیتروژن مصنوعی وابسته است.
بازار کودهای شیمیایی پیش از آغاز درگیریهای جاری نیز با چالشهای متعددی مواجه بود. محدودیتهای صادراتی از سوی چین و هزینههای بالای انرژی در اروپا که تولید کود را محدود کرده بود، فشارهایی را بر عرضه جهانی وارد ساخته بود. تشدید این شرایط با بحران خاورمیانه، بازار را به مرز شکنندگی رسانده است.
قیمت اوره در مصر که به عنوان معیاری برای قیمتگذاری جهانی شناخته میشود، در اواخر فوریه بیش از ۶۰ درصد افزایش یافت و به ۷۸۰ دلار در هر تن رسید. این جهش قیمتی در حالی رخ داده که هزینه انواع مختلف کودهای شیمیایی هنوز به سطوح اوج سال ۲۰۲۲ نرسیده است.
سازمان ملل اعلام کرده است که در صورت درگیری کوتاهمدت، محاصره تنگه هرمز حدود یک ماه طول میکشد و قیمت نفت تا ۱۲۰ دلار در هر بشکه افزایش مییابد. در این دوره، قیمت کود برای برخی تولیدکنندگان نیمکره جنوبی که هنوز نهادههای خود را خریداری نکردهاند، افزایش مییابد.
اگر اختلال میانمدت را در نظر بگیریم و تمدید محاصره تا سه ماه، قیمت نفت به ۱۴۰ دلار در هر بشکه میرسد. در این شرایط، قیمت کود بر تمام کشاورزان در هر دو نیمکره اثر میگذارد و بر تولید و تصمیمات کاشت آنها تأثیر میگذارد.
محاسبات انجامشده توسط فائو با استفاده از مدل تعادل عمومی، تصویری روشن از پیامدهای اقتصادی بحران جاری ترسیم میکند. در سطح جهانی، رفاه عمومی خانوارها حدود ۰.۵ تا ۱.۶ درصد کاهش مییابد، در حالی که حجم مصرف غذای خانگی تا ۰.۶ درصد کاهش خواهد یافت.
مخربترین تأثیر بر درآمد واقعی خانوارها در کشورهای خلیج فارس مشاهده میشود. با فرض عدم پاسخ سیاستی، این کشورها با کاهش ۱۴.۴ تا ۱۸.۳ درصدی درآمد حقیقی مواجه خواهند بود. مصرف غذا در کشورهای خلیج فارس نیز ۱۷ تا ۲۰ درصد کاهش مییابد.
کاهش استفاده از کودهای شیمیایی به دلیل هزینههای بالا میتواند برداشت آینده را کاهش دهد و منجر به افزایش ذخیره گندم و افزایش قیمت مواد غذایی در سال ۲۰۲۶ شود. قیمت بالاتر انرژی، هزینههای نهادههای کشاورزی مانند سوخت، برق و حملونقل را افزایش میدهد و کود نیز تولید محصول را گرانتر میسازد.
کشورهای واردکننده کود و مواد غذایی احتمالاً به سمت استراتژیهای متنوعسازی مبادی تأمین خواهند رفت و سرمایهگذاری در تولید داخلی کودهای شیمیایی را به عنوان یک ضرورت استراتژیک مد نظر قرار خواهند داد.
بحران جاری در خلیج فارس و بسته شدن تنگه هرمز، بار دیگر آسیبپذیری سیستم غذایی جهانی در برابر شوکهای ژئوپلیتیکی و نظامی را آشکار ساخته است. وابستگی حدود نیمی از تولید جهانی غذا به کودهای شیمیایی نیتروژنی، این محصول را به عاملی استراتژیک در هرگونه درگیری در خلیج فارس تبدیل کرده است. در حالی که بازارها در کوتاهمدت نشانههایی از انعطافپذیری نشان میدهند، تداوم اختلالات میتواند پیامدهای تورمی گستردهای برای مصرفکنندگان جهانی به همراه داشته باشد.
