تحلیل عاشورا و مسئله بیعت جلسه اول

در این گفتگوی علمی، محتوای کتاب «عاشورا، فساد و اصلاح» اثر مرحوم دکتر داود فیرحی با حضور حجت‌الاسلام محمدحسین رضازاده مورد واکاوی و نقد قرار گرفته است. محور اصلی بحث، تحلیل واقعه عاشورا از دریچه «فقه سیاسی» و به‌ویژه مفهوم «بیعت» است.

تبیین دیدگاه دکتر فیرحی: بیعت به مثابه قرارداد اجتماعی

دکتر فیرحی در این اثر، حرکت امام حسین (ع) را از چشم‌انداز بیعت و رأی بررسی کرده است. از نگاه ایشان:  

• ماهیت حقوقی بیعت: بیعت نه یک تکلیف صرف، بلکه یک قرارداد دوطرفه میان مردم و حاکم است که در آن حاکم متعهد به برقراری نظم و عدالت می‌شود و مردم متعهد به اطاعت.  

• سیر دگردیسی دولت اسلامی: حکومت پیامبر (ص) برآمده از رأی و قرارداد اجتماعی بود، اما در یک شیب تاریخی، در دوران اموی و زمان یزید به سمت استبداد حرکت کرد و بیعت از حالت انتخابی به شکل اجباری درآمد.  

• تفکیک شریعت از فقه: ایشان مدعی است که نخبگان وظیفه دارند از «شریعت» (احکام قطعی و کلی الهی) محافظت کنند، نه از «فقه» که شامل جزئیات گسترده و استنباطی است.

نقدهای محتوایی و تاریخی حجت‌الاسلام رضازاده

استاد رضازاده در نقد آرای مطرح شده در این کتاب، به چند نکته اساسی اشاره می‌کند:  

• نقد نگاه به تاریخ صدر اسلام: برخلاف تحلیل دکتر فیرحی، استبداد و تحمیل بیعت نه از دوره اموی، بلکه بلافاصله پس از رحلت پیامبر (ص) آغاز شد. ماجرای شهادت حضرت زهرا (س) و فشارهای وارد بر امیرالمؤمنین (ع) نشان‌دهنده وجود یک فضای استبدادی و کودتاگونه برای گرفتن بیعت اجباری در همان سال‌های نخستین است.  

• حاشیه رفتن «نصب الهی»: نقد جدی دیگر این است که فیرحی با تمرکز افراطی بر نقش رأی مردم و مقبولیت، مسئله انتصاب الهی امام را که رکن کلامی شیعه است، عملاً به حاشیه برده است.  

• رد تفکیک شریعت و فقه: از نظر منتقد، این تفکیک غیرقابل فهم است؛ چرا که بر اساس روایات، هیچ واقعه‌ای نیست مگر اینکه حکم الهی (شریعت) در مورد آن وجود داشته باشد. لذا محدود کردن شریعت به چند حکم کلی و جدا کردن آن از فقه، با مبانی دینی سازگار نیست.  

• خطاهای فنی و استنادی: در این گفتگو به عدم دقت در نقل روایات کتاب اشاره می‌شود؛ برای نمونه، در مواردی کلام امام صادق (ع) به اشتباه به امام حسین (ع) نسبت داده شده یا در ترجمه برخی عبارات روایی، دقت علمی لازم صورت نگرفته است.

نتیجه‌گیری:

این گفتگو نشان می‌دهد که اگرچه کتاب دکتر فیرحی تلاش دارد روایتی نو و دموکراتیک از عاشورا ارائه دهد، اما این نگاه با چالش‌های جدی در حوزه واقعیت‌های تاریخی صدر اسلام و مبانی کلامی شیعه روبروست و در استفاده از منابع حدیثی نیز دچار لغزش‌های فنی شده است.