بازدارندگی حداکثری و معماری پاسخ نامحدود
رهبری انقلاب اسلامی در نخستین دیدار جمعی با فرماندهان ارشد نظامی کشور، مفهوم آمادگی رزمی هوشمندانه را در برابر تهدید دشمنان تعریف کرد و بازدارندگی حداکثری را هدف این آمادگی دانست. آنچه در این تعریف اهمیت بنیادین دارد، نسبت میان سه واژه فوری، اثرگذار و بدون محدودیت جغرافیایی است. این سه واژه یک زنجیره معنایی میسازند که هر حلقه آن، حلقه پیشین را کامل میکند و در مجموع، تصویری از یک معماری دفاعی نوین ترسیم میکنند که منطق آن با ادبیات رایج بازدارندگی در جهان متفاوت است.
واژه فوری، زمان پاسخ را از لحظه عملی شدن تهدید به لحظه بروز تهدید جابهجا میکند. این جابهجایی کوچک در ظاهر، تغییری بنیادین در منطق بازدارندگی است. در الگوی متعارف، نیروی مسلح منتظر میماند تا تهدید به اقدام تبدیل شود و سپس پاسخ میدهد؛ اما در الگویی که فرمانده کل قوا ترسیم کردهاند، نیروی مسلح در آستانه تهدید شلیک میکند و اگر جنگ بر او تحمیل شد، پاسخ دوم خود را با همان فوریت بر سر دشمن فرود میآورد. نتیجه این جابهجایی آن است که دشمن دیگر از فاصله میان تصمیم و اجرا، به عنوان فرصتی برای غافلگیری بهره نمیبرد.
واژه اثرگذار، کیفیت پاسخ را تعیین میکند. پاسخ به تهدید باید به گونهای باشد که پس از آن، تهدید رفع شود. این یعنی معیار موفقیت، نه صرفاً وارد آوردن ضربه، بلکه از میان بردن اندیشه درگیری در ذهن دشمن است. در این نگاه، پاسخ نظامی ابزاری برای پایان دادن به تهدید است، نه ابزاری برای مدیریت آن. تفاوت این دو رویکرد در آن است که مدیریت تهدید، تهدید را به وضعیتی پایدار تبدیل میکند و پایان دادن به تهدید، آن را از بنیاد برمیدارد.
واژه بدون محدودیت جغرافیایی، دامنه پاسخ را از هر قید مکانی آزاد میکند. این واژه به صورت مطلق آمده است و همین اطلاق، معنای آن را گسترده میکند. هر نوع تهدید، در هر سطحی، از هر نقطهای که سرزند، با کنش نظامی نامحدود نیروهای مسلح ایران روبهرو میشود. اگر تهدید هنوز به اجرا درنیامده باشد، پاسخ در انتظار آن است و اگر در دایره محدودی به اجرا گذاشته شده باشد، پاسخ در همان دایره محدود نمیماند. از حیث گستره جنگ نیز هر نقطه قابل دسترسی در هر جغرافیا و در هر قارهای، صحنه کنش نظامی ایران و جبهه مقاومت خواهد بود. این اطلاق، مفهوم پشت جبهه امن را از میان برمیدارد و فاصله جغرافیایی را به عاملی بیاثر در محاسبات بازدارندگی تبدیل میکند.
نتیجه این سه واژه در کنار یکدیگر، بازدارندگی حداکثری است. این هدفگذاری ناظر به آینده نیست و همین حالا را در بر میگیرد؛ زیرا سخن از تهدیدی است که به زمان حال بازمیگردد و فرمانده کل قوا آرایش ایران را در برابر آن اعلام میکند. بازدارندگی حداکثری به این معناست که اسباب آن فراهم شده و تحقق آن نزدیک است. این اسباب در فهرستی که در همان دیدار بیان شد، قابل شناسایی است و هر یک از آنها، ضلعی از یک ساختار چندوجهی را میسازد.
نخستین ضلع، جنبه ارادی است. تصمیم تحقق گرفته و اراده آن به طور کامل وجود دارد و به دستور تبدیل شده است. در بازدارندگی، اراده سیاسی پیششرط هر توان مادی است؛ زیرا توانی که ارادهای پشت آن نباشد، در محاسبات دشمن به عنوان تهدید معتبر به شمار نمیآید. تبدیل اراده به دستور، حلقه واسط میان تصمیم و اجراست و همین حلقه است که بازدارندگی را از سطح اعلام به سطح اقدام میرساند.
دومین ضلع، آمادگی رزمی است. این آمادگی وجود دارد و دشمنان آن را به خوبی میدانند. تجربه عملیات نیروی هوافضا علیه پایگاههای مجهز نظامی آمریکا و حملات خردکننده و بیوقفه نیروی دریایی در خلیج فارس، تنگه هرمز و دریای عمان نشان داد که این آمادگی به طور کلی وجود دارد. اکنون فرمانده کل قوا میخواهد این آمادگی به طور خاص نیز وجود داشته باشد؛ به گونهای که بازدارندگی حداکثری ایجاد کند و برای همیشه به جنگ و حتی تهدید علیه ایران خاتمه دهد. تفاوت میان آمادگی کلی و آمادگی خاص در آن است که آمادگی کلی، توان پاسخ را نشان میدهد و آمادگی خاص، اراده پاسخ در هر سطح و هر نقطه را به نمایش میگذارد.
سومین ضلع، عوامل انسانی و مادی است. یکی از مهمترین این عوامل، گرفتن زمام جنگ در دستان خویش است؛ یعنی قرار گرفتن انحصاری اداره جنگ در دست جمهوری اسلامی. اگر دشمنان مجدداً حملات نظامی یا تروریستی را شروع کنند، این نیروهای مسلح جمهوری اسلامی و ملت ایران هستند که زمان و شرایط پایان آن را تعیین میکنند. این ضلع، منطق جنگ را از پاسخ به تحمیل، به کنترل بر پایان تغییر میدهد و همین کنترل است که بازدارندگی را پایدار میکند.
چهارمین ضلع، تقویت معماری اطلاعات نظامی است. این ضلع به معنای استفاده از ظرفیت اطلاعاتی در درگیری محتمل آینده است. در جریان جنگ رمضان، اطلاعات نظامی بازطراحی شد و به نتایج درخشانی رسید و از این طریق ضربات سنگینی به دشمن وارد و غافلگیری ایجاد شد. بازآرایی این معماری، توان دیدن و دیده نشدن را به توان ضربه زدن پیوند میزند و همین پیوند است که پاسخ اثرگذار را ممکن میکند.
پنجمین ضلع، تعمیق دفاع بومی است. دفاع بومی هم به عنوان راهبرد فعال ایران در جنگ عمل میکند و هم به مثابه تاکتیک در به هم ریختن طراحی دشمن. معنای آن، ترکیب دقیق جغرافیا و عامل انسانی در جنگ است؛ ترکیبی که مزیت ایران است، زیرا چنین امکانی در دسترس دشمن نیست. میلیونها جانفدا در گسترهای پهناور از سرزمین، ایران را به دژی تسخیرناپذیر تبدیل کرده است. این پدیده، یک تنگه هرمز انسانی میسازد که هر طراحی نظامی را در همان آغاز با مانع روبهرو میکند.
ششمین ضلع، دسترسی به انواعی از داراییهای مادی و غیرمادی دشمن آمریکایی و صهیونی است. این راهبرد در جنگ رمضان با اعلام منطقهای شدن جنگ به اجرا درآمد و دشمن با آن آشناست. اکنون این راهبرد با واژگان بدون محدودیت جغرافیایی گستره جدیدی پیدا کرده است؛ به این معنا که اگر تهدیدی عملیاتی شود، دامنه پاسخ کنشگرانه ایران به منطقه محدود نمیشود و میتواند قلمرو بسیار بزرگی پیدا کند. با توجه به عملکرد نظامی ایران، این یک تهدید معتبر است، نه یک اعلام نمادین.
هفتمین ضلع، نقش ملت است. ملتی که هشت ماه پیاپی میادین و خیابانها را ترک نکرده، ضلع امنیتی جنگ ترکیبی دشمنان را باطل کرده است. این ضلع اگر تهدید جدیدی شکل بگیرد، کارکرد نظامی هم پیدا میکند؛ در قالب سد کردن حرکت نفوذیهای دشمن و برقرار کردن امنیت داخلی جبهه ایران. تصریح رهبری بر نقش ملت در حفاظت از تمامیت ارضی ایران و نظام اسلامی، به معنای تکامل نقش فعلی آن است و همین تکامل است که پیوند میان میدان و خانه را به یک پیوند دفاعی تبدیل میکند.
هشتمین ضلع، جبهه مقاومت در کشورهای مختلف و وحدت ساحات است. برای این ضلع، عبارت متغیری تعیینکننده با تأثیر راهبردی در شکلدهی به نظم جدید سیاسی و امنیتی در غرب آسیا به کار رفته است. دنیا در جنگ رمضان شاهد عملکرد تهاجمی مشترک جبهه مقاومت بود؛ پهنهای از لبنان در سواحل دریای مدیترانه تا یمن در سواحل دریای سرخ به صحنه آمد. اگر تهدید جدیدی شکل بگیرد، این جبهه با عمل در گسترهای بزرگتر وارد میدان خواهد شد و دشمن باید جنگ را در گستره اقیانوس اطلس تا اقیانوس هند به نظاره بنشیند.
این هشت ضلع در کنار یکدیگر، ساختاری میسازند که منطق آن با بازدارندگی کلاسیک متفاوت است. در بازدارندگی کلاسیک، هدف منصرف کردن دشمن از حمله است؛ در این ساختار، هدف پایان دادن دائمی به جنگ و تهدید است. تفاوت این دو هدف در آن است که هدف نخست، وضعیتی پایدار از تنش را میپذیرد و هدف دوم، تنش را از بنیاد برمیدارد. به همین دلیل است که سخنان فرمانده کل قوا را نمیتوان صرفاً یک اعلام موضع نظامی دانست؛ این سخنان، ترسیم یک راهبرد است که در آن، اراده، آمادگی، اطلاعات، جغرافیا، ملت و منطقه، حلقههای یک زنجیر واحدند.
اگر این راهبرد را در کنار پیامهای دیگر رهبری قرار دهیم، خط مشترکی آشکار میشود. مخاطبان این پیامها متفاوتاند و هر یک به موضوعی خاص اشاره دارد، اما همه آنها در امتداد یک هدف قرار میگیرند: پایان دادن به وضعیت فرسایشی نه جنگ و نه صلح. در میدان نظامی، تأکید بر آمادگی فوری و توان پاسخگویی بدون محدودیت جغرافیایی، قدرت بازدارندگی را افزایش میدهد تا دشمن بداند ادامه تهدید و فشار، بدون هزینه نخواهد بود. در میدان اقتصادی، تأکید بر معیشت مردم، وجه دیگری از همین راهبرد است؛ اقتصادی که بتواند فشار جنگ را تحمل کند، قدرت مقاومت کشور را افزایش میدهد. در میدان اجتماعی، تأکید بر حضور مردم در خیابان، نمایش انسجام ملی است؛ سرمایهای که محاسبات دشمن درباره شکاف اجتماعی را تحت تأثیر قرار میدهد. در میدان منطقهای، تأکید بر وحدت ساحات و پیوند جبهههای مقاومت، امتداد قدرت ایران را فراتر از مرزهای جغرافیایی نشان میدهد.
در این چارچوب، حتی بحثهایی که درباره تغییر دکترین هستهای مطرح شده، قابل بررسی است؛ تلاشی احتمالی برای افزایش بازدارندگی و تغییر محاسبات طرف مقابل، نه تصمیمی که تحقق آن قطعی شده باشد. این بحثها نیز در همان منطقی جای میگیرند که بازدارندگی را نه یک وضعیت ثابت، بلکه فرایندی پویا میداند که در آن هر ابزار، در خدمت تغییر محاسبات دشمن قرار میگیرد.
نکته مهم آن است که پایان دادن به وضعیت نه جنگ و نه صلح، فقط مأموریت نیروهای مسلح یا دستگاه دیپلماسی نیست. طرح تورم صفر شهرداری تهران را میتوان فراتر از یک اقدام معیشتی، تلاشی برای افزایش تابآوری مردم در شرایط جنگی دانست. از آمادگی موشکی تا تجمعات شبانه، از تأمین معیشت مردم تا اقدامات مدیریت شهری، همه میتوانند اجزای یک راهبرد واحد باشند؛ راهبردی که هدف آن افزایش قدرت بازدارندگی، تقویت تابآوری ملی و تغییر محاسبات دشمن است. در این معادله، هر دستگاه، هر نهاد و حتی هر شهروند میتواند نقشی داشته باشد. برهم زدن وضعیت نه جنگ و نه صلح فقط در میدان جنگ اتفاق نمیافتد؛ در متن زندگی مردم هم رقم میخورد.
این پیوند میان میدان و زندگی، همان نقطهای است که راهبرد بازدارندگی حداکثری را از یک دکترین نظامی صرف فراتر میبرد. بازدارندگی حداکثری، در معنای دقیق خود، توانایی تحمیل هزینه به دشمن در هر سطح و هر نقطه است؛ اما این توانایی تنها زمانی پایدار میماند که پشتوانه اجتماعی و اقتصادی داشته باشد. ملتی که در خیابان حاضر است و اقتصادی که فشار را تحمل میکند، پشتوانهای هستند که پاسخ نامحدود را باورپذیر میکنند. به همین دلیل است که در معماری ترسیمشده، هیچ ضلعی مستقل از ضلع دیگر نیست و کارکرد هر ضلع، در نسبت با ضلعهای دیگر معنا پیدا میکند.
سخنان فرمانده کل قوا، در نهایت، ما را به آیات اواخر سوره مبارکه ابراهیم رهنمون میکند که درباره ستمگران غافل فرموده است، با آنان چنان کنیم که چشمها در آن روز خیره گردد، آنچنانکه دلهایشان از شدت ترس تهی شود، مهلت خواهند و بر آن سوگند بخورند و پذیرفته نشود، آنان را ضربالمثل کنیم، نیرنگ ورزند و از آن سود نبرند و با همه مکری که برای نجات خویش میورزند، به زنجیر کشیده شوند. این ارجاع، معنای راهبردی سخنان را روشن میکند: بازدارندگی حداکثری، در بنیاد خود، یک مفهوم دفاعی است که هدف آن پایان دادن به تهدید است، نه آغاز کردن جنگ. معماری پاسخ نامحدود، در واقع، معماری پیشگیری از جنگ است؛ زیرا دشمنی که هزینه هر تهدید را میداند، از تهدید دست برمیدارد.


