نظم نوین غرب آسیا؛ از کاهش حضور آمریکا تا شکل‌گیری امنیت منطقه‌ای
منطقه غرب آسیا در ماه‌های اخیر شاهد دگرگونی‌های عمیقی در معادلات امنیتی و سیاسی خود بوده است. آنچه روزگاری با عنوان نظم خاورمیانه‌ای تحت رهبری آمریکا شناخته می‌شد، اکنون در آستانه فروپاشی کامل قرار دارد و نشانه‌های یک نظم جدید منطقه‌ای، مبتنی بر همکاری کشورهای منطقه بدون دخالت بیگانگان، به سرعت در حال شکل‌گیری است. این تحول بزرگ، نتیجه مستقیم ناکامی راهبردهای نظامی و سیاسی واشنگتن در مواجهه با جمهوری اسلامی ایران و محور مقاومت است.
در تازه‌ترین نشانه از این دگرگونی، محمدباقر قالیباف، رئیس مجلس شورای اسلامی، در رأس هیئتی پارلمانی به بغداد سفر کرد. این سفر که با حضور در محل شهادت سردار حاج قاسم سلیمانی و ابومهدی المهندس آغاز شد، پیامی روشن درباره تداوم راه مقاومت و تحکیم روابط دو کشور داشت. قالیباف در این سفر با تأکید بر اینکه مقاومت در عراق یکی از عناصر قدرت این کشور است، تصریح کرد گفتمان مقاومت از مرزهای ایران و عراق و منطقه فراتر رفته و جهانی شده است. وی تحولات اخیر را نشانه تغییر در نظم امنیتی غرب آسیا توصیف کرد و گفت دخالت بیگانگان و بازیگران فرامنطقه‌ای در معادلات منطقه به سرعت در حال کاهش است و نیروهای آمریکایی به دنبال خروجی آبرومندانه از منطقه هستند.
رئیس مجلس شورای اسلامی با اشاره به تحولات جنگ رمضان، تأکید کرد واقعیت کثیف صهیونیست‌ها برای ملت‌های جهان آشکار شده و اسرائیل به‌عنوان دشمن بشریت شناخته می‌شود. وی تصریح کرد این رژیم دیگر آینده‌ای در منطقه نخواهد داشت و حتی در رؤیاهایش نیز به تحقق نهر تا بحر نخواهد رسید. همزمان، هیبت الحلبوسی، رئیس مجلس عراق، در دیدار با قالیباف از قریب‌الوقوع بودن خروج نیروهای آمریکایی از عراق خبر داد؛ موضعی که در کنار تأکید دو طرف بر توسعه روابط اقتصادی، امنیتی و پارلمانی، از تلاش تهران و بغداد برای تقویت نظمی منطقه‌ای بر پایه ظرفیت کشورهای منطقه و بدون دخالت خارجی حکایت دارد.
نکته قابل توجه در این دیدارها، تأکید دو طرف بر این بود که آمریکا عامل اصلی ناامنی و بحران‌های غرب آسیاست. قالیباف با صراحت اعلام کرد واشنگتن با نزدیک شدن به کشورهای حاشیه خلیج فارس، به دنبال چپاول و غارت منابع آنهاست. این اظهارات در شرایطی مطرح می‌شود که اندیشکده‌های معتبر آمریکایی نیز به شکست راهبردهای واشنگتن در منطقه اعتراف کرده‌اند. دوماهنامه معروف آمریکایی فارن افرز در آخرین شماره خود نوشت نظم خاورمیانه‌ای تحت رهبری آمریکا اکنون به فروپاشی نزدیک شده است، چون ناتوانی آمریکا در حفاظت از متحدان عرب خود و باز نگه داشتن تنگه هرمز، اعتماد کشورهای منطقه به تعهدات امنیتی آمریکا را به‌شدت تضعیف کرده است.
مارک لینچ، استاد علوم سیاسی دانشگاه جرج واشنگتن، در تحلیلی برای فارن افرز معتقد است شکست آمریکا و اسرائیل در براندازی حکومت ایران، اعتبار و کارآمدی نظم آمریکا در منطقه را به‌شدت تضعیف کرد و این وضعیت صرفاً یک بحران موقت نیست، بلکه نقطه عطفی است که بازگشت به نظم گذشته را بسیار دشوار می‌کند. به نوشته او، از زمان پایان جنگ سرد، هدف اصلی آمریکا در خاورمیانه ایجاد نظمی بود که در آن اسرائیل، ترکیه و کشورهای عرب متحد آمریکا در یک چارچوب امنیتی مشترک قرار گیرند و در مقابل، ایران و گروه‌های غیردولتی نزدیک به آن مهار شوند. آمریکا با ایجاد پایگاه‌های نظامی، فروش تسلیحات و ارائه تضمین‌های امنیتی، خود را به قدرتی ضروری در منطقه تبدیل کرده بود اما جنگ علیه ایران بسیاری از این اهداف را زیر سوال برد و چنین تضمین‌هایی را بی‌اعتبار کرد.
شاید صریح‌ترین ارزیابی از پایان نظم آمریکایی از سوی شورای روابط خارجی آمریکا مطرح شده باشد. استیون کوک، رئیس و پژوهشگر ارشد این اندیشکده، در تحلیلی با عنوان «نظم خاورمیانه تحت رهبری آمریکا به پایان رسید؛ توافق مکه آن را ثابت می‌کند»، تأکید کرد که توافق دفاعی جدید عربستان، ترکیه و پاکستان نشانه آن است که کشورهای منطقه دیگر نمی‌خواهند امنیت خود را صرفاً به واشنگتن بسپارند و در حال ایجاد ترتیبات امنیتی‌ای هستند که خودشان در شکل‌دهی آن نقش اصلی را دارند. کوک تأکید کرد پس از پنج دهه، دیگر نمی‌توان از یک نظم خاورمیانه‌ای تحت رهبری آمریکا سخن گفت.
این ارزیابی‌ها در حالی مطرح می‌شود که سفر قالیباف به عراق و دیدارهای او با مقامات بلندپایه این کشور، از جمله نزار امیدی رئیس‌جمهور و علی فالح الزیدی نخست‌وزیر عراق، نشان داد دو کشور بر تقویت روابط اقتصادی و امنیتی بدون دخالت خارجی تأکید دارند. اتصال راه‌آهن شلمچه به بصره، لایروبی اروندرود و توسعه روابط اقتصادی، از محورهای مهم مذاکرات بود. قالیباف با اشاره به اینکه ضعف ارتباطی دو کشور در حوزه توسعه روابط اقتصادی نمود دارد، گفت روابط اقتصادی ایران و عراق هنوز به اندازه روابط سیاسی و فرهنگی دو کشور قوی نیست و باید برای جبران این فاصله تلاش شود.
در مقابل، وال‌استریت ژورنال در گزارشی با اشاره به حملات ایران به اهداف مورد نظر خود در منطقه و فقدان واکنش نظامی مستقیم آمریکا نوشت تداوم حملات ایران بدون پاسخ نظامی واشنگتن، نگرانی بسیاری از متحدان عرب آمریکا را برانگیخته است. این کشورها از آنچه فقدان راهبردی روشن از سوی آمریکا برای پایان دادن به جنگ می‌دانند، ناراضی‌اند. جنگی که قرار بود خیلی زود به پایان برسد، حالا وارد ششمین ماه خود شده و حتی بسیاری از حامیان رئیس‌جمهور آمریکا نیز پایان مشخصی برای آن متصور نیستند.
اندیشکده بروکینگز نیز در تحلیلی با عنوان پایان شیوه جنگ آمریکایی نوشت جنگ علیه ایران فرض دیرینه‌ای را که پایگاه‌ها و ناوهای آمریکایی در نزدیکی مناطق جنگی از مصونیت برخوردارند، زیر سؤال برد. تهران نشان داد حتی با منابع محدودتر از واشنگتن می‌تواند به زیرساخت‌های حیاتی قدرت نظامی آمریکا در منطقه حمله کند. پروژه مطالعات سیاسی خاورمیانه دانشگاه جرج واشنگتن نیز در ارزیابی خود نوشت آمریکا و اسرائیل در جنگ علیه ایران اقدامات میدانی قابل توجهی نشان دادند اما نتوانستند به پیروزی دست یابند یا به‌سرعت جمهوری اسلامی را سرنگون کنند. پس از جنگ، متحدان آمریکا درباره قدرت و قابلیت اتکا به واشنگتن دچار تردید شده‌اند.
در چنین شرایطی، آنچه امروز در منطقه غرب آسیا در حال شکل‌گیری است، نظمی مبتنی بر همکاری کشورهای منطقه و کاهش نقش بازیگران فرامنطقه‌ای است. قالیباف در دیدار با مقامات عراقی بارها بر این نکته تأکید کرد که کشورهای اسلامی و حاشیه خلیج فارس می‌توانند با وحدت و بدون دخالت خارجی، ثبات و آرامش ایجاد کنند و ایران و عراق در این مسیر نقش مؤثری دارند. وی همچنین گفت آمریکا در جنگ تحمیلی سوم در ابعاد نظامی و سیاسی شکست خورده و به اهداف خود نرسیده است. از سوی دیگر، فارن افرز در گزارشی درباره دنیای پساآمریکایی تصریح کرد نظم بین‌الملل پس از دهه‌ها توسعه، در حال رها شدن است و آمریکا دیگر علاقه‌ای به تأمین هزینه‌های توسعه بیشتر آن ندارد. در این جهان جدید، دولت‌ها باید با زیرکی خود را سازگار کنند و کاربردهای جدیدی برای عناصر ارزشمند باقیمانده از نظم قدیم بیابند.
نکته مهم این است که این تحول، نه تنها در سطح منطقه، بلکه در سطح بین‌المللی نیز بازتاب یافته است. به باور فارن افرز، متحدان اروپایی آمریکا هنوز نتوانسته‌اند این واقعیت جدید را درک کنند که جهان تغییر کرده و آمریکا دیگر آن آمریکای دهه ۱۹۸۰ نیست. حتی نشست جولای ۲۰۲۶ ناتو نیز یکی از سورئال‌ترین نمونه‌های ناهماهنگی شناختی را به نمایش گذاشت که رهبران اروپا در تلاشی دیوانه‌وار متعهد به پرداخت باج به ترامپ در قالب افزایش هزینه‌های دفاعی شدند، به این امید که او از این ائتلاف خارج نشود. زمان آن فرارسیده که بپذیریم نظم قدیم واقعاً از بین رفته و باید رویکرد جدیدی برای ژئوپلیتیک ترسیم کرد. این لحظه، یک دوره گذار کوتاه میان نظم تحت رهبری آمریکا و نظم تحت رهبری چین نیست؛ برای مدتی، جهان اصلاً هیچ نظمی نخواهد داشت.
با این حال، آنچه در غرب آسیا در حال شکل‌گیری است، یک نظم تک‌محور یا نظم چینی نیست، بلکه بیشتر شبیه نظم چندقطبی منطقه‌ای است که در آن کشورهای منطقه، با تکیه بر ظرفیت‌های خود و همکاری با یکدیگر، امنیت پایدار را بدون نیاز به حضور بیگانگان تأمین می‌کنند. قالیباف در سخنان خود در بغداد تأکید کرد که خون شهیدان سلیمانی و المهندس، پشتوانه این مسیر است و باورمندان به این مکتب تا به نتیجه رساندن آرمان‌هایشان از پای نخواهند نشست. این پیام، نشان از عزم جدی ایران و متحدانش برای ساختن نظمی جدید دارد که در آن، کشورهای منطقه خود معمار امنیت خود هستند و هیچ قدرت فرامنطقه‌ای نقشی در تعیین سرنوشت آنها نخواهد داشت.
