رابطه اخلاق و امنیت امت اسلامی

بازخوانی نسبت تمدنی «اخلاق» و «امنیت»

در منظومه معرفتی اسلام ناب، امنیت مقوله‌ای صِرفاً سخت‌افزاری، پلیسی یا نظامی تعریف نمی‌شود؛ بلکه ثمره و میوه بیرونی یک زیست توحیدی و نظام ارزشی مستحکم است. هنگامی که پایه‌های اخلاقی یک جامعه سست شود، پیچیده‌ترین سازوکارهای امنیتی و نظارتی مدرن نیز قادر به تأمین آرامش پایدار نخواهند بود.

به گزارش دفتر ارتباطات فرهنگی حجت‌الاسلام والمسلمین استاد سید احمد فقیهی، پژوهشگر و عضو هیئت علمی مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی (ره)، در برنامه موکب مصباح الهدی مورخ ۱۴۰۵/۷/۹ به تشریح این حقیقت بنیادین پرداخته و اثبات کرد که «اخلاق اسلامی» سنگ‌بنا و تضمین‌کننده اصلی امنیت همه‌جانبه (فردی، اجتماعی، روانی و حاکمیتی) در جغرافیای امت اسلامی است.

۱. تبیین مفهوم امنیت در جهان‌بینی توحیدی

امنیت در فرهنگ اسلامی فراتر از «فقدان تهدید فیزیکی» است. استاد فقیهی با ارجاع به واژه‌شناسی قرآنی واژه‌های «امن»، «ایمان» و «امانت»، هم‌ریشه بودن این مفاهیم را یادآور می‌شوند:

• ایمان؛ سرچشمه آرامش درونی: انسانی که به قدرت لایزال الهی تکیه دارد، از درون به حالت «سکینه» و اطمینان قلب می‌رسد (الَّذِينَ آمَنُوا وَتَطْمَئِنُّ قُلُوبُهُمْ بِذِكْرِ اللَّهِ).
• امنیت اجتماعی؛ بازتاب امانت‌داری و صداقت: جامعه‌ای که امانت‌داری در ابعاد مالی، ناموسی، سیاسی و اطلاعاتی در آن حاکم باشد، طعم امنیت واقعی را می‌چشد.

امنیت حقیقی، محصول هم‌افزایی ایمان فردی و تعهد اخلاقی جمعی است؛ تا جایی که بدون ایمان و فضیلت، امنیت به حالت شکننده و تحمیلی تبدیل می‌شود.

۲. ریشه‌های بحران‌های امنیتی در زوال اخلاقی

استاد فقیهی در بخش محوری بیانات خود، چالش‌ها و گسست‌های امنیتی جهان اسلام را ناشی از نفوذ رذایل اخلاقی در لایه‌های مختلف فردی و اجتماعی می‌دانند:

1. طمع، دنیاطلبی و اشرافی‌گری: دنیاطلبی کارگزاران و نخبگان بستر رانت، فساد و شکاف طبقاتی را مهیا می‌کند؛ امری که نخستین ضربه را به اعتماد عمومی (سرمایه اجتماعی امنیت) وارد می‌سازد.
2. بدگمانی و سوءظن (ترور امنیت روانی): شیوع سوءظن، تجسس و غیبت در میان مؤمنان، بافت و پیوند عاطفی امت را متلاشی می‌کند. جامعه‌ای که اعضای آن نسبت به یکدیگر اعتماد اخلاقی نداشته باشند، در برابر جنگ نرم و تفرقه‌افکنی دشمنان آسیب‌پذیر خواهد بود.
3. عصبیت‌های قومی، مذهبی و قبیله‌ای: تعصبات کور و فقدان حلم و سعه‌صدر اخلاقی، در طول تاریخ بزرگ‌ترین رخنه امنیتی را در صفوف امت اسلام ایجاد کرده و زمینه تسلط دشمنان مشترک را فراهم آورده است.

۳. ابعاد امنیت متأثر از نظام اخلاق اسلامی

۴. اخوت اسلامی؛ راهبرد دفاعی و دژ مستحکم امت

از دیدگاه این استاد حوزه و دانشگاه، مفهوم «اخوت ایمانی» (إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ إِخْوَةٌ) یک شعار اخلاقی صرف نیست، بلکه یک «استراتژی کلان امنیتی و تمدنی» است.

استاد فقیهی تأکید می‌کنند:

«هنگامی که امت اسلامی خود را یک پیکر واحد بداند، درد و تهدید علیه بخشی از این پیکر، واکنش سراسری کل امت را برمی‌انگیزد. دشمنان اسلام تنها زمانی می‌توانند بر منابع و سرنوشت مسلمانان مسلط شوند که دیوار مستحکم برادری و محبت ایمانی فرو ریخته باشد.»

بنابراین، تقویت پیوندهای مودت، دلسوزی متقابل و پرهیز از تکفیر و تفرقه، از حیاتی‌ترین تکالیف اخلاقی برای حفظ امنیت راهبردی جهان اسلام به شمار می‌رود.

۵. اخلاق کارگزاران؛ ضامن بقای اقتدار حاکمیتی

امنیت ملی و اجتماعی بدون پایبندی حاکمان و مجریان قانون به سجایای اخلاقی محقق نمی‌شود. استاد فقیهی با اشاره به آموزه‌های امیرالمؤمنین علی (ع) در عهدنامه مالک اشتر، اخلاق مسؤولان را چنین تبیین می‌کنند:

• فروتنی و مهربانی با مردم: احساس کرامت شهروندان، بزرگ‌ترین ضامن مشروعیت نظام و همراهی مردم در بحران‌های امنیتی است.
• عدالت‌محوری و دوری از تبعیض: احساس بی‌عدالتی، زمینه سرکشی و نافرمانی مدنی را پدید می‌آورد؛ حال آنکه عدالت، آرامش‌بخش دل‌ها و استحکام‌بخش جامعه است.
• صداقت و شفافیت با امت: صداقت حاکمیت موجب مصونیت جامعه در برابر جریان تحریف و عملیات روانی رسانه‌های معاند می‌شود.

جمع‌بندی و پیام‌های راهبردی سخنرانی

حجت‌الاسلام والمسلمین استاد سید احمد فقیهی در پایان خاطرنشان می‌کنند که:

تقلیل امنیت به سازوکارهای صرفاً مادی، خطایی تمدنی و غرب‌گرایانه است. امنیت پایدار در جغرافیای امت اسلام تنها در سایه تربیت اخلاقی نسل‌ها، نهادینه‌سازی مکارم اخلاق نبوی و حاکمیت تقوا در روابط فردی و سیاسی محقق خواهد شد. امت متمسک به اخلاق توحیدی، هیچ‌گاه از درون تسلیم تفرقه و از بیرون مقهور هیمنه استکبار نخواهد شد.