تحلیل راهبردی پیوستن یا خروج از NPT؛ چرا ایران باید از معاهدهای که علیه خودش به کار میرود، فاصله بگیرد؟
تحلیل راهبردی پیوستن یا خروج از PPT؛ چرا ایران باید از معاهدهای که علیه خودش به کار میرود، فاصله بگیرد؟
مقدمه: زایش یک نظام ناهمگون
تاریخچه شکلگیری نظام بینالملل پس از جنگهای جهانی اول و دوم، با کشتار گسترده انسانی (بهویژه در جنگ جهانی دوم که بیش از ۵۵ میلیون قربانی بر جای گذاشت)، همزمان با تلاشهای دیپلماتیک برای جلوگیری از تکرار چنین فاجعههایی بود. منشور ملل متحد به عنوان قانون اساسی جامعه جهانی، بر دو اصل کلیدی استوار شد: «اصل منع توسل به زور» و «احترام به حاکمیت ملی و عدم مداخله». برای تضمین اجرای این اصول و کنترل تهدیدات هستهای که پس از آزمایشهای آمریکا (۱۹۴۵) و شوروی (۱۹۴۹) جدیتر شد، سازمان انرژی اتمی بینالمللی (IAEA) و در نهایت پیمان منع گسترش سلاحهای هستهای (NPT) شکل گرفت.
ساختار ناعادلانه PPT: حق دوگانه برای دو دسته کشور
تحلیل مواد این پیمان نشان میدهد که NPT بر پایهای ناعادلانه و تاریخی بنا شده است. ملاک تشخیص کشورهای «دارنده سلاح هستهای» از «فاقد سلاح هستهای»، تاریخ اولین انفجار یا تولید سلاح تا قبل از ۱ ژانویه ۱۹۶۷ است. این بدان معناست که پنج کشور دارای حق وتو در شورای امنیت (آمریکا، روسیه، چین، فرانسه و انگلیس) به صورت خودکار در دسته دارندگان سلاح قرار گرفتند و حق انحصاری خود را تثبیت کردند، در حالی که تمام کشورهای دیگر متعهد شدند هرگز به سمت ساخت بمب اتم حرکت نکنند.
- ماده یک: کشورهای دارنده سلاح متعهد میشوند آن را به کشور دیگری منتقل نکنند.
- ماده دو: کشورهای فاقد سلاح متعهد میشوند نه فقط تولید، بلکه حتی کسب دانش فنی، دریافت کمک و «فکر کردن» به سمت ساخت سلاح را کنار بگذارند.
این تفکیک، در حالی که خود کشورها از انرژی هستهای برای تسلیحات استفاده میکنند، به سایرین این امکان را سلب میکند.
تضاد در اجرا: از «تسهیل» تا «ممانعت»
یکی از ستونهای اصلی PPT، ماده چهار است که صراحتاً اعلام میکند: «هیچچیز در این پیمان نباید به گونهای تفسیر شود که حق مسلم همه کشورهای عضو برای استفاده صلحآمیز از انرژی هستهای را محدود کند.» این حق شامل تحقیقات، تولید انرژی، پزشکی، کشاورزی و صنعت است.
با این حال، در عمل، نهادهای بینالمللی و قدرتهای جهانی به جای «تسهیل» دسترسی به فناوری صلحآمیز، با اعمال تحریمها، بازرسیهای تهاجمی و حتی تهدید به بمباران تاسیسات، عملاً مانع از بهرهبرداری ایران از این حقوق مشروع شدهاند. جالب توجه آن است که اسرار و اطلاعات فنی کشورهای متخلف اغلب در اختیار متحدان استراتژیک آنها (مانند رژیم صهیونیستی) قرار میگیرد، در حالی که تلاشهای صلحآمیز ایران با بدبینی و مانعتراشی مواجه میشود. وقتی ابزار امنیتی (پیمان PPT) به ابزاری برای تخریب امنیت ملی، صنایع و توانمندیهای پزشکی و کشاورزی یک کشور تبدیل شود، فلسفه وجودی آن زیر سوال میرود.
راهکار قانونی: ماده ده و حق خروج
بخش کلیدی بحث حاضر، استناد به ماده ده بند یک پیمان PPT است. این ماده به صراحت حق حاکمیت ملی کشورها را برای خروج از پیمان در صورتی که «حوادث فوقالعادهای مرتبط با مقررات پیمان، منافع عالی ملی کشور عضو را به مخاطره اندازد»، به رسمیت میشناسد.
با توجه به اینکه:
- پیمان PPT به جای حمایت از حقوق صلحآمیز ایران، ابزاری برای فشارهای سیاسی و امنیتی علیه آن تبدیل شده است.
- منافع عالی ملی ایران (امنیت، توسعه صنعتی، پزشکی و کشاورزی) در گرو دسترسی آزاد به فناوری هستهای است.
- موانع ساختگی و نقضهای آشکار پیمان توسط دیگران، توازن منافع را برهم زده است.
بنابراین، بر اساس روح حاکمیت ملی و خودِ متن پیمان، جمهوری اسلامی ایران میتواند و در صورت تداوم وضعیت فعلی، «مجبور» باشد که با ارائه اطلاعیه سه ماهه به مجامع بینالمللی، از این پیمان خارج شود. خروج از PPT به معنای عدم تعهد به غیرنظامی شدن نیست، بلکه به معنای بازپسگیری حق حاکمیت برای تعیین تکلیف امنیتی و فناوریای کشور در بستر واقعی منافع ملی است، نه در چارچوبی که ناعادلانه طراحی شده است.
نتیجهگیری
پیوستن به PPT ده سال قبل از انقلاب، حرکتی در جهت تعامل با جامعه جهانی بود. اما امروز، وقتی همان پیمان بهانهای برای محرومیت از حقوق مسلم صلحآمیز و تهدید امنیت ملی شده است، بازگشت به اصل حاکمیت و استفاده از ظرفیت «حق خروج» در ماده ده، نه تنها یک حق قانونی، بلکه یک ضرورت استراتژیک برای دفاع از منافع ملی جمهوری اسلامی ایران تلقی میشود.
