مسئولیتپذیری در سیره حضرت زهرا سلاماللهعلیها
مسئولیتپذیری در سیره حضرت زهرا سلاماللهعلیها
رویکردی نو به مقوله مسئولیتپذیری در پرتو تعالیم دینی
به گزارش دفتر ارتباطات فرهنگی در نشستی که در قرارگاه مصباحالهدی، وابسته به مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی (ره) برگزار شد، حجتالاسلام استاد احمد فقیهی، عضو هیئت علمی این مؤسسه، به واکاوی مفهوم «مسئولیت» و جایگاه آن در زندگی فردی و اجتماعی انسان پرداخت. این سخنرانی که با محوریت سیره حضرت فاطمه زهرا (س) به عنوان الگوی تمامعیار مسئولیتشناسی تبیین شد، نگاهی دقیق به چرایی و چگونگی احساس مسئولیت در انسان داشت.
شخصیت حضرت زهرا (س)؛ الگوی تراز مسئولیتشناسی
در ابتدای این نشست، استاد فقیهی با اشاره به ایام شهادت حضرت صدیقه طاهره (س)، جایگاه ایشان را نه تنها به عنوان بانوی دو عالم، بلکه به عنوان اسوهای برای شناخت وظیفه و عمل بهنگام توصیف کرد. ایشان تأکید کردند که استقامت و ایستادگی حضرت زهرا (س) در کوچه های مدینه و دفاع جانانه از حریم ولایت، ثمره درک عمیق ایشان از وظیفه و مسئولیتپذیری در حساسترین لحظات تاریخ اسلام بود. این اقدامِ شجاعانه و زمانشناسانه، اکنون سفرهای از برکات و عزت را برای جامعه اسلامی پهن کرده است که پایداری کنونی نظام اسلامی نیز در امتداد همان مسیر قرار دارد.
دستهبندی وظایف و ریشههای احساس مسئولیت
استاد فقیهی در بخش اصلی بیانات خود، به تقسیمبندی امور زندگی انسان پرداخت و این امور را در سه سطح شخصی، خانوادگی و اجتماعی (از سطح محلی تا بینالمللی) طبقهبندی کرد. ایشان مطرح کردند که نکته کلیدی در این میان، نه صرف انجام کار، بلکه «احساس مسئولیت» نسبت به آن امور است. به اعتقاد ایشان، ریشه این احساس مسئولیت معمولاً در اموری است که برای انسان اهمیت و اولویت دارد.
برای مثال، انسان نسبت به سلامتی بدن، درآمدهای مالی، حیثیت و آبروی اجتماعی، و یا مقیدات اخلاقی (مانند راستگویی و دوری از غیبت) احساس مسئولیت میکند. هرگاه چیزی در ذهن فرد مهم جلوه کند، به تناسب آن اهمیت، در او احساس مسئولیت ایجاد میشود. با این حال، ایشان به یک آفت بزرگ در این نوع مسئولیتهای دنیوی اشاره کردند؛ اینکه این انگیزشها دائمی نیستند. برای نمونه، فرد تا زمانی که در یک اداره مشغول به کار است یا تا وقتی که آبرویش در خطر است، ممکن است مسئولیتپذیر باشد، اما با بازنشستگی یا با از بین رفتن آن جایگاه اجتماعی، آن حس مسئولیت نیز رنگ میبازد و دیگر کارساز نخواهد بود.
مسئولیت در پیشگاه خداوند؛ تنها رویکرد پایدار
نقطه عطف سخنان حجتالاسلام فقیهی، ارائه الگوی برترِ «مسئولیت در برابر خالق هستی» بود. ایشان تبیین کردند که تنها جایی که احساس مسئولیت، همیشگی، مانا و کارساز است، زمانی است که انسان خود را در محضر خداوند ربالعالمین مسئول ببیند. در این نگاه، فرد باور دارد که جهان خالق و مدبری دارد و او در برابر تکتکِ لحظات عمر، داراییها، جوانی و حتی نگاهها و افکار درونیاش پاسخگو است.
قرآن کریم به صراحت بر این پاسخگویی تأکید دارد؛ جایی که خداوند میفرماید در قیامت اجازه حرکت از کسی گرفته میشود تا از مسئولیتهایش پرسش شود. این نوع مسئولیت، برخلاف مسئولیتهای اجتماعی که گاهی جنبههای اجباری و ظاهری دارند، دارای جنبه عمیق تربیتی است. وقتی انسان بداند که «یَعْلَمُ خَائِنَةَ الْأَعْيُنِ وَمَا تُخْفِي الصُّدُورُ» (خداوند به چشمهایی که به خیانت میچرخند و آنچه سینهها پنهان میدارند، آگاه است)، دیگر مسئولیت برای او محدود به زمان و مکان خاصی نخواهد بود.
درسهای عملی از سیره معصومین (ع)
در پایان این بخش از سخنرانی، داستانی از برخورد پیامبر اکرم (ص) با سلمان و ابوذر نقل شد که عمقِ سنگینیِ مسئولیتپذیری در محضر الهی را نشان میداد. طبق این روایت، پیامبر (ص) به این دو صحابیِ گرانقدر ده دینار دادند تا در راه خدا خرج کنند و فردا درباره چگونگی هزینه کردن آن پاسخگو باشند. روز بعد، پیامبر سنگی را داغ کردند و از آنان خواستند بر آن بایستند و حساب پس بدهند. این تمثیل نشان میدهد که مسئولیتپذیری در پیشگاه خدا، باری است که نمیتوان با بیتوجهی از زیر آن شانه خالی کرد.
استاد فقیهی در جمعبندی این نکات تأکید کردند که برای نهادینهسازی فرهنگ مسئولیتپذیری در نسل جوان و در میان آحاد جامعه، باید نگاهها را از امور دنیوی و گذرا به سمت این حقیقتِ متعالی سوق داد. اگر افراد دریابند که در مقابل خدای عالم مسئولاند و هیچچیز از دید او پوشیده نیست، آنگاه در تمام ابعاد زندگی (چه فردی، چه اجتماعی و چه علمی) به شکلی متفاوت و عمیقتر عمل خواهند کرد













